हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

१०४ हर्षचरितम्
महान्दृश्यते' इति । स तमवादीत्—'भद्र ! श्रूयते दर्पशातः । यद्येवम-
दोषो वा पश्यामि तावद्वारणेन्द्रमेव । अतोऽर्हसि मामत्र प्रापयितुम् ।
अतिपरवानस्मि कुतूहलेन' इति । सोऽभाषत—'भवत्वेवम् । आगच्छतु
भवान् । को दोषः । पश्यतु तावद्वारणेन्द्रम्' इति ।
गत्वा च तं प्रदेशं दूरादेव गम्भीरगलगर्जितैर्वियति चातक-
कदम्बकैर्भुवि च भवननीलकण्ठकुलैः कलकेकाकलकलमुखरमुखैः
क्रियमाणाकालकोलाहलम् , विकचकदम्बसंवादिमदसुरासौरभभरित-
भुवनम् , कायवन्तमिवाकालमेघकालम् , अविरलमधुबिन्दुपिङ्ग-
लपद्मजालकितां सरसीमिवात्यवगाढां दशां चतुर्थीमुत्सृजन्तम् ,

निश्चीयते । जात्यन्तरितो द्वितीयां जातिं हस्तिरूपां प्राप्तः । यद्येवमिति । यदि सत्यं
दर्पशातोऽयमदोषो वेति । वाशब्दश्चार्थे । यदि च न दोष इत्यर्थः । यतो रसदाना-
विभयेन केनचिद्रष्टुं न लभ्यते । कुतूहलेन परवान्कुतूहलायितः ।
गत्वेत्यादौ । दूरादेव दर्पशातमपश्यदिति संबन्धः । गर्जितं बृंहितम् । चातकाः
स्तोककाः । नीलकण्ठा मयूराः । केका मयूररुतानि । मेघकालमिति । मेघकालश्च
चातककदम्बनीलकण्ठकुलकदम्बकसौरभादियुक्तः । अविरला घना ये मधुबिन्दव
इव मधुबिन्दवो माक्षिककणास्तद्वत्पिङ्गलानि पद्मजालकानि संजातानि यस्याम् ।
'पद्मकं बिन्दुजालं स्याद्गात्रकं करिणीमिति' । यथा—'पद्मस्वस्तिकसंस्थानो बिन्दु-
मिश्र कचैस्तथा । स्वङ्गिताङ्कस्तुषाराभः शावः शक्तिकरः करी ॥' इत्युक्तम् । अन्ये
मधुबिन्द्वो मकरन्दकणास्तैः पिङ्गलानीति व्याख्येयम् । महत्सरः सरसी । अत्यव-
गाढामिति । परिणताम् । दशां कालावस्थाम् । चतुर्थीमिति । 'चतुर्थ्यामवगाढायां

सुना है । यदि ऐसी बात है और कोई झंझट न हो तो उस गजराज को देखूँगा । मुझे
वहाँ ले चलो, मैं अपने कुतूहल के वेग से लाचार हूँ ।' वह बोला—'ऐसी बात है तो
आइए, झंझट क्या है ? तब तक गजराज को ही देख लें ।'
उस स्थान में जाकर बाण ने दूर ही से दर्पशात को देखा । उसकी गम्भीर चिग्घाड़
सुनकर आकाश में चातक पक्षी मेघ की गड़गड़ाहट समझ कर कोलाहल करने लगे और
पृथिवी के गृहमयूर अपनी केका-वाणी द्वारा असमय में मुखरित हो उठे । खिले हुए
कदम्ब के समान अपने मद की सुरा-सौरभ से उसने दिशाओं को भर दिया था । असमय
में वर्षाकाल शरीरधारी हो गया था । इसके गण्डस्थल से निरंतर मदजल क्षरित हो
रही था । वह अपनी चौथी दशा मदावस्था में बिल्कुल परिणत हो रहा था । उसके ढिंकते