हारीत संहिता (महर्षि आत्रेय-हारीत मुनि संवाद - सम्पूर्ण ६ स्थान सटीक)
Harita Samhita of Sage Harita with Hindi Commentary
महर्षि हारीत / आत्रेय मुनि द्वारा
पृष्ठ 469, कुल 548 में से
संदर्भ में पढ़ेंअ० ४६ ] भाषाटीकासमेता । (४३७)
अथ दंतरोगलक्षण ।
कृष्णा दन्तावलिर्यस्य दन्तमूलं च वातिकात् ॥ चलनं वा
प्रहश्येत वातिकञ्च विनिर्दिशेत् ॥ ५ ॥ पैत्तिकात्पित्तवाहञ्च
दंतमांसं विनिर्दिशेत् ॥ श्लैष्मिके दन्तपाके च शोफः स्याच्छ्वे-
तता भृशम् ॥ ६॥ रक्तजे जायते कण्डू रक्तस्रावश्च दृश्यते ॥
सूयते दन्तमांसञ्च सरक्ते दन्तपुटे तथा ॥७ ॥ सचिद्रं दन्तम्-
लञ्च सबलं शूलमेव च ॥ दन्तमांसं विशीर्येत क्रिमिजा दन्त-
रुग्भवेत् ॥ ८ ॥
जिसके दांत और दांतोंकी जड काली होजावे और दांत हिलने लगजावें वह वातसे
उपजा रोग जानना ॥ ५ ॥ पित्तसे उपजेमें पित्त बहै, दांतोंमें मांस बढ़ जावे और
कफसे उपजे दंतपाकरोगमें शोजा हो और बहुतसे सफेद होजावे ॥ ६ ॥ रक्तसे उपजेमें
खाजहो रक्तस्रावहो और दांतोंके मांससे शोजाहो और दांतोंके पुट रक्त हो ॥ ७ ॥ दांतोंकी
मूल छिद्रसहित दीखै और अत्यंत शूल हो और दांतोंका मांस विखर जावे वह क्रिमिज
दंतरोग जानना ॥ ८ ॥
अथ दंतरोगचिकित्सा ।
वचायवानीसहचित्रकेण सिन्धूत्थविश्वासहसिन्धुवारम्॥कल्कं
तथोष्णञ्च सदन्तरोगे मुखे च गण्डूषशतानि पञ्च ॥९॥ सर्वेषु
मुखरोगेषु हितमेतत्प्रशस्यते ॥ वचासैन्धवशुण्ठ्या च घषणं
दन्तमूलके॥१०॥यवानीं च वचां रात्रौ दन्तमूले च धारयेत्॥
पित्तजदन्तरोगेषु नवनीतं सशर्करम् ॥११॥धात्रीफलेन संघृष्टं
दन्तरोगनिवारणम्॥ श्लैष्मिकदन्तरोगेषु हरीतक्या गुडेन वा
॥१२॥ घर्षणं च प्रशस्तं च त्रिफलाक्वाथसंयुक्तम् ॥ अहिमार-
कमूलस्य क्वाथो गण्डूषधारणात् ॥ १३॥ खदिरस्य तथा
क्वाथो यवानीक्वाथ एव वा॥क्वाथश्च निम्बमूलस्य दन्तरोग-
निवारणः ॥ १४ ॥ रक्तजे च विकारे च घर्षो लवणसर्षपैः ॥
रक्तञ्च स्रावयेत्तस्य दृष्टमोष्ठपुटे च तत् ॥ १५ ॥ विडङ्गं हिङ्गु