सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
हारीत संहिता (महर्षि आत्रेय-हारीत मुनि संवाद - सम्पूर्ण ६ स्थान सटीक)

हारीत संहिता (महर्षि आत्रेय-हारीत मुनि संवाद - सम्पूर्ण ६ स्थान सटीक)

Harita Samhita of Sage Harita with Hindi Commentary

महर्षि हारीत / आत्रेय मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished548 पृष्ठ

पृष्ठ 395, कुल 548 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 395

अ० २१ ] भाषाटीकासमेता । ( ३६३ )
विजलो यस्य स्नेही वामः प्रकीर्तितः ॥ ११ ॥ तस्य नो स्नेहनं
कार्यं चोपवासञ्च कारयेत्॥पाचनं चैव कर्त्तव्यमामं चैवा-
तिसारयेत् ॥ १२ ॥
जिसके शरीरपै चिकनाई हो, जडता हो, मन्दाग्नि हो और जलसे रहित चिकनी चिकनी
आम गिरे वह स्नेही आम होता है ॥ ११ ॥ उसकी स्नेहन औषध नहीं करे, उपवास बस्तिकर्म
करे और पाचन औषध करे, आमको निकासे ॥ १२ ॥
अथ आमके लक्षण ।
यस्य शोफाननं जाड्यं तथा चैव घनोदरम् ॥ अरुच्यामाति-
सारश्च स चासाध्यो विजानता ॥ १३ ॥ प्रत्याख्येया क्रिया
कार्या जीवितस्यापि संशये ॥ पाचनं पाचितं ज्ञात्वा तस्मा-
च्चूर्णानि दापयेत् ॥ १४ ॥
जिसके मुखपै शोजा हो, जडता हो, पेट कडा हो, अरुचि हो, आमातिसार हो वह असाध्य
कहा है ॥ १३ ॥ उसकी सब क्रिया त्याग देनी चाहिये । उसके जीवनेमें संदेह है वह
पाचन औषधोंको पकानेवाली जानके चूर्ण देना चाहिये ॥ १४ ॥
अथ पक्काम और सर्वांगआमके लक्षण ।
सपीतो विजलः श्यामः पक्कामः पतते त्वधः ॥ न बस्तिशूलो
भवति आमवाते श्रमः क्लमः॥१५॥ आमपाकीति विज्ञेयो न
कुर्यात्तस्य पाचनम् ॥ विरेचनं न कर्त्तव्यं स्तम्भनं तस्य कार-
येत्॥१६॥कटिपृष्ठे वक्षोदेशे तोदनं बस्तिशूलवान् ॥ गुल्मतो
जठरं गर्जेत्तथातः शोफ एव च ॥ १७ ॥ शिरोगुरुत्वं भवति
आमश्च पतते भृशम् ॥ सर्वाङ्गो भवेत्सोऽपि विज्ञेयोऽसौ
विजानता॥१८॥तस्य च पाचनं कुर्याद्विरेचनमनन्तरम्॥वि-
ष्टम्भी गुल्मपाकी च अन्यः सर्वाङ्गो मतः ॥ १९ ॥ विज्ञेया-
श्चात्र ये साध्याश्चान्यौ द्वौ कष्टसाध्यकौ॥स्नेही आमश्च कथितः
कृच्छ्रसाध्यं द्वयं मतम् ॥ २०॥ पक्कामः सुखसाध्यस्तु ज्ञात्वा
कर्म समाचरेत् ॥ २१ ॥