हारीत संहिता (महर्षि आत्रेय-हारीत मुनि संवाद - सम्पूर्ण ६ स्थान सटीक)
Harita Samhita of Sage Harita with Hindi Commentary
महर्षि हारीत / आत्रेय मुनि द्वारा
पृष्ठ 261, कुल 548 में से
संदर्भ में पढ़ेंअ० ४ ] भाषाटीकासमेता । ( २२९ )
अथ द्राक्षादिपिंडी ।
द्राक्षाक्षीरेण पक्त्वा यावद्धनं दर्व्युपलेपि च ॥ दृष्ट्वा पश्चात्तैः
समालोड्य चेमान्यौषधानि मतिमान् ॥ १०४॥ पर्पटातिविषा
मूर्वा पटोलं घनवालकम् ॥ तथाभयानां चूर्ण तु समशर्करया
युतम् ॥१०५॥ तेन क्षीरेण संयोज्य विदार्य्याः कन्दमेव च ॥
घृतेन नवनीतेन पिण्डं कृत्वाऽथ भक्षयेत् ॥१०६॥ सपित्तग्रह-
णीपाण्डुकामलार्तितृषापहम् ॥ भ्रमं मूर्छां तथा हिक्कां तमको-
न्मादमश्मरीम् ॥ १०७ ॥ मेहपित्तासृजं कुष्ठं नाशयत्याशु
निश्चितम् ॥ १०८ ॥ इति द्राक्षादिक्षीरम् ॥ इति आत्रेयभा-
षिते हारीतोत्तरे तृतीयस्थाने अतीसारचिकित्सानाम तृतीयो-
ऽध्यायः ॥ ३ ॥
दाखोंको दूधमें मिला पकावे जब कड़ा होके कडछीपै चिपकने लगे तब बुद्धिमान् वैद्य
इन औषधोंको डाले ॥ १०४ ॥ पित्तपापड़ा, अतीस, मरोडफली, परवल, नागरमोथा,
नेत्रवाला, हरडे इनके चूर्णको और बराबरकी खांडको मिलावे ॥ १०५ ॥ पीछे उस
दूधमें विदारीकंद और नौनीघृत मिला गोली बनाके खावे ॥ १०६ ॥ यह पित्तकी संग्रहणी
पांडुरोग, कामला, तृषारोग, भ्रम, मूर्छा, हिचकी, तमक, श्वास, उन्माद, पथरी ॥ १०७ ॥
प्रमेह, रक्तपित्त, कुष्ठ इनको शीघ्र नाशता है ॥ १०८ ॥ इति वेरीनिवासिबुधशिवसहाय-
सूनुवैद्यरविदत्तशास्त्र्यनुवादितहारीतसंहिताभाषाटीकायां तृतीयस्थाने अतिसारचिकित्सानाम तृती-
योऽध्यायः ॥ ३ ॥
चतुर्थोऽध्यायः ४.
अथ गुल्मचिकित्सा ।
आत्रेय उवाच ॥ शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि गुल्मानां
चैव लक्षणम् ॥ तस्मात्तेषां प्रतीकारमौषधानि विशेषतः ॥ १॥
आत्रेयजी कहते हैं-हे पुत्र ! सुन, गुल्मोंके लक्षणको कहता हूं और उनकी चिकित्सा
और औषधको भी विशेषकर कहता हूं ॥ १ ॥
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu