सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 362, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 362

३२४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ८ ।।
साध्या॒न्वेद, सिद्ध्यत्यस्मै सिद्ध्यत्यमुष्मै॑। सिद्ध्यत्यस्माल्लोकात्, य एवं विद्वानु-
पसदमुपैति ॥ ८ ॥
कण्डिका ८ ॥ उपसद् यज्ञों का अधिक वर्णन ॥
( अग्निष्टोमस्य द्वादश उपसदः न स्युः ) *अग्निष्टोम १ [ जो एक दिन में प्रधान-
सुत्या याग द्वारा निष्पन्न होता है ] में बारह उपसत् नहीं करनी चाहिये, [ क्योंकि अधिक
होने से ] ( अशान्ताः निर्मृज्युः ) अशान्त होकर बह जाती हैं। ( अहीनस्य न तिस्रः )
अहीन याग [ जो द्विरात्रादि एकादशरात्रपर्यन्त अग्निष्टोम से अधिक दिनों में किया जाता है]
में तीन [ उपसद् ] नहीं [ करनी चाहिये, किन्तु बारह उपसद् ही करनी चाहिये, क्योंकि
अग्निष्टोम से ] ( उपरिष्टात् गरीयान् यज्ञक्रतुः अभिषीदेत्, यथा गुरुः भारः ग्रीवाः
निःश्रीणीयात् आर्तिम् आच्छेत् ) ऊपर का [ अहीनरूप ] गुरुतर यज्ञक्रतु [ अपने अनुरूप
उपसद् याग के बिना सर्वतोमुख रीति से ] क्षीण हो जायेगा, जिस प्रकार [ अल्प बल वाली
तीन उपसद् रूप ] ग्रीवा में रखा हुआ अधिक भार [अहीन रूप अनेक दिन साध्य यज्ञ कार्य ]
ग्रीवा को निश्चयेन तोड़ देगा [ जिसके कारण यजमान को ] रोगादि कष्ट होगा १ । *
(अहीनस्य द्वादश कुर्यात् प्रत्यु तथा एव सयत्तवाय) अहीन यज्ञ के बारह [ उपसद् ] करे,
प्रत्यक्ष में वैसा ही समान प्रयत्न के लिये [होता है] । ( अग्निष्टोमस्य तिस्रः उपसदः स्युः,
शान्ताग्निः मार्गाय ) अग्निष्टोम यज्ञ के तीन उपसद् हों, शान्त अग्नि मार्ग के लिये है । ( ते
देवाः असुर्य्यान् इमान् लोकान् आन्ववैतुम् आधृष्णुवन् ) वे देवता लोग असुरों के इन
लोकों पर चढ़ाई करने को साहसी हुये । ( तान् मुखेन ऽग्निना आन्ववायन् यत् अग्निम्
अनुष्टुप्सदां प्रतीकानि भवन्ति ) उन [ लोकों ] पर मुखिया अग्नि के द्वारा वे चढ़ गये,
८-( न ) निषेधे ( निर्मृज्युः ) मृजूष् शोधने-विधिलिङ् । निर्वहेयुः
( अहीनस्य ) अह्नः खः ऋतौ ( वा० पा० ४ । २ । ४२ ) अहन्-खप्रत्ययः समूहे ।
अह्नष्टखोरेव ( पा० ६ । ४ । १४५ ) टिलोपः खप्रत्यये । अथवा, ओहाक् त्यागे-
क्तः, नञ्समासः । न ह्येषु किञ्चन हीयते-गो० उ० ५ । १५ । अहर्गणसाध्ययज्ञम् ।
सम्पूर्णाङ्गयज्ञम् ( गरीयान् ) गुरु-ईयसुन् । गुरुतरः ( अभिषीदेत् ) विशीर्णो
भवेत् ( निःश्रीणीयात् ) श्रीञ् हिंसायाम् । हिंसनम् कुर्यात् ( आर्तिम् ) पीडाम्
( आच्छेत् ) आ + ऋच्छ गतीन्द्रियप्रलयमूर्त्तिभावेषु विधिलिङ् । सन्दीपयेत् ( प्रत्यु )
प्रत्यक्षमेव ( सयत्तवाय ) अशूप्रुषिलेटिकणि० ( उ० १ । १५१ ) समान +यती
प्रयत्ने-क्वन्, तुक् च । समानप्रयत्नत्वाय ( असुर्य्यान् ) असुर-यत् । असुर-
सम्बन्धिनः ( आन्ववैतुम् ) आ+अनु+अव+इण् गतौ-तुमुन् । समन्तात्
प्राप्तुम् ( आधृष्णुवन् ) आ + अधृष्णुवन् । सर्वतो धृष्टाः साहसिनः अभवन्
१. अग्निष्टोमस्य से आर्त्तिमाछेत् तक की कण्डिका का पुष्पाङ्कित भाष्य हमारा है । पूर्वं स०
में कई भ्रष्ट पाठ एवं 'न' का पाठ (द्र० पृ० ३२३ टि० २ ) च्युत होने से भाष्यकार
का अर्थ असङ्गत हो गया था ॥ सम्पा० ॥