गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २२ २६१
मन्थन्ति, तम् एव तत् प्रणयन्ति ) फिर जब अग्नि को आगे लाते हैं, जिस उस
[ अग्नि ] को ही वैश्वदेव यज्ञ में मथते हैं, उसको ही उससे आगे लाते हैं । ( यत् मध्यते,
तस्य ब्राह्मणम् उक्तम् ) जो वह [ अग्नि ] मथा जाता है, उसका ब्राह्मण कहा गया है
[ क० १६ ] । ( अथ यत् सप्तदश सामिधेन्यः, सद्द्वन्तौ आज्यभागौ, विराजौ
संयाज्ये, तेषां ब्राह्मणम् उक्तम् ) फिर जब सत्रह सामिधेनी [ अग्नि प्रज्वलित करने की
ऋचायें ], श्रेष्ठ पदार्थों वाले दो आज्यभाग, दो विराट् छन्द, संयाज्या [ नाम ऋचायें ]
हैं, उनका ब्राह्मण कहा गया है [ क० १६ ] । ( अथ यत् नव प्रयाजाः, नव अनुयाजाः,
नव एतानि हवींषि समानानि तु एव, पञ्च सञ्चराणि पौष्णान्तानि हवींषि भवन्ति,
तेषां ब्राह्मणम् उक्तम् ) फिर जो नौ प्रयाज, नौ अनुयाज, और नौ यह समान हवि
भी और पांच संचार हवि पूषा प्रकरण के अन्त तक है, उनका ब्राह्मण कहा गया है
[ क० २० ] ॥ २१ ॥
भावार्थः-यज्ञों को यथाविधि करने से मनुष्य पापों से छूटते हैं ॥ २१ ॥
कण्डिका २२ ॥
अथ यदैन्द्राग्नो द्वादशकपालो भवति, बलं वै तेज इन्द्राग्नी, बलमेव तत्ते-
जसि प्रतिष्ठापयति । अथ यद्वारुण्यामिक्षा, इन्द्रो वै वरुणः, स उ वै पयोभाजनः,
तस्माद् वारुण्यामिक्षा । अथ यन्मारुती पयस्या, अप्सु वै मरुतः श्रितः, आपो
हि पयः । अथेन्द्रस्य वै मरुतः श्रितः, ऐन्द्रं पयः, तस्मान्मारुती पयस्या । अथ यत्
काय एककपालः, प्रजापतिर्वै कः, प्रजापतेराप्त्यै । अथो सुखस्य वा एतन्नामधेयं
कमिति, सुखमेव तदध्यात्मान्धत्ते । अथ यत् मिथुनौ गावो ददाति, तत् प्रजात्यै;
रूपमुक्थ्या वाजिनः । अथ यदप्सु वरुणं यजति, स्व एवैनन्तदायतने प्रीणाति ।
अथ यत्परस्तात् पौर्णमासेन यजते, तथा हास्य पूर्वपक्षे वरुणप्रघासैरिष्टं
भवति ॥ २२ ॥
कण्डिका २२ ॥ इन्द्र-अग्नि, वरुण आदि के लिये हवि ॥
( अथ यत् ऐन्द्राग्नः द्वादशकपालः भवति, बलं तेजः वै इन्द्राग्नी, बलम्
एव तत् तेजसि प्रतिष्ठापयति ) फिर जब इन्द्र-अग्नि देवता वाला बारह पात्र में
रक्खा हुआ चरु होता है, बल और तेज ही दोनों इन्द्र और अग्नि हैं, बल को ही उससे तेज
में स्थापित करता है ! ( अथ यत् वारुणी आमिक्षा, इन्द्रः वै वरुणः, सः उ वै
पयोभाजनः, तस्मात् वारुणी आमिक्षा ) फिर जब वारुणी [ वरुण वा जल वाली
भोजनम् ( एतस्य ) तस्य पुरुषस्य ( प्रणयन्ति ) प्रकर्षण प्राप्नुवन्ति ( समानानि )
तुल्यानि ( सञ्चराणि ) संचरणशीलानि ( पौष्णान्तानि ) पूषन्-अण्+अन्तानि ।
पूषाप्रकरणान्तानि ॥
२२- (द्वादशकपालः) द्वादशकपालेषु संस्कृतः पुरोडाशः ( प्रतिष्ठा-
पयति ) धारयति ( वारुणी ) वरुण-अण् ङीप् । वरुणस्येयम् ऋचा । जलसम्ब-