गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

११८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २० ॥
से स्तुति वाल ] हुआ, ( तत् ब्राह्मणाच्छंसिनः ब्राह्मणाच्छंसित्वम् ) वही ब्राह्मणाच्छंसी
का ब्राह्मणाच्छंसीपन है । ( सा एषा ऐन्द्री होत्रा यत् ब्राह्मणाच्छंसीया ) वहीं इन्द्र की
स्तुति है जो ब्राह्मणाच्छंसी की है ।
( द्वितीयं वरं वृणीष्व इति ) [ देवता बोले ] दूसरा वर मांग । ( वृणै इति )
[ इन्द्र बोला ] मैं मांगूं । ( सः वरम् अवृणीत अस्याम् एव होत्रायां मां वायुभूतं
पुनन्तः स्तुवन्तः शंसंतः तिष्ठेयुः इति ) उसने वर मांगा उस ही स्तुति में मुझ
पवन होते हुये को पवित्र करते हुये, पूजते हुये और बड़ाई करते हुये आप ठहरें । ( तस्याम्
एव होत्रायां तं वायुभूतं पुनन्तः स्तुवन्तः शंसन्तः अतिष्ठन् ) उस ही स्तुति में उस
पवन होते हुये को पवित्र करते हुये, पूजते हुये और बड़ाई करते हुये वे ठहरें । ( यत्
तस्याम् एव होत्रायां तं वायुभूतं पुनन्तः स्तुवन्तः शंसन्तः अतिष्ठन् तत् पोता अभवत्
तत् पोतुः पोतृत्वम् ) जो उसी ही स्तुति में उस पवन रूप होते हुये को पवित्र करते
हुये पूजते हुए और बड़ाई करते हुये वे ठहरे, इससे वह पोता [ शोधने वाला ] हुआ,
वही पोता का पोतापन है । ( सा एषा वायव्या होत्रा यत् पोत्रिया ) वही पवन की
स्तुति है जो पोता की है ।
( तृतीयं वरं वृणीष्व ) [ देवता बोले ] तीसरा वर मांग । ( वृणै इति )
[ इन्द्र बोला ] मैं मांगूं । ( सः वरम् अवृणीत अस्याम् एव होत्रायां माम् अग्निभूतम्
इन्धानाः पुनन्तः स्तुवन्तः शंसन्तः तिष्ठेयुः इति ) उसने वर मांगा-इस ही स्तुति में
मुझ अग्नि [ समान ] होते हुए को प्रकाश करते हुये, पवित्र करते हुये, पूजते हुये और
बड़ाई करते हुये आप ठहरें । ( तस्याम् एव होत्रायां तम् अग्निभूतम् इन्धानाः पुनन्तः
स्तुवन्तः शंसन्तः अतिष्ठन् ) उस ही स्तुति में उस अग्नि होते हुये को प्रकाश करते
पवित्र करते हुये पूजते हुये और बड़ाई करते हुये वे ठहरे । ( यत् तस्याम् एव होत्रायां
तम् अग्निभूतम् इन्धानाः पुनन्तः स्तुवन्तः शंसन्तः अतिष्ठन् तत् आग्नीध्रः
अभवत् तत् आग्नीध्रस्य आग्नीध्रत्वम् ) जो उस ही स्तुति में उस अग्नि होते हुए को
प्रकाश करते हुए, पवित्र करते हुए, पूजते हुए और बड़ाई करते हुए वे ठहरे, वह अग्नीध्र
[ अग्नि प्रकाशक ] हुआ, यही आग्नीध्र का आग्नीध्रपन है, ( सा एषा आग्नेयी होत्रा यत्
आग्नीध्रीया . इति ब्राह्मणम् ) और वही अग्नि की स्तुति है जो आग्नीध्र की है-यह
ब्राह्मण है ॥ १६ ॥
शंसी-इनिप्रत्ययान्तः । ब्राह्मणात् ब्रह्मज्ञानात् शंसा प्रशंसा यस्य सः । इन्द्रस्य
विशेषणम् ( ऐन्द्री ) इन्द्र-अण्, ङीप् । इन्द्रसम्बन्धिनी ( ब्राह्मणाच्छंसीया )
वृद्धाच्छः ( पा० ४ । २ । ११४ ) ब्राह्मणाच्छंस-छः । ब्रह्मज्ञानात् प्रशंसासंबद्धा
(पोता ) नप्तृनेष्ट्त्वष्टृहोतृपोतृ० ( उ० २ । ९५ ) पुनातेः-तृन् । शोधकः । ऋत्विक
( वायव्या ) वाय्वृतुपित्रुषसो यत् ( पा० ४ । २ । ३१ ) वायु-यत् । पवनसंबन्धिनी
(पोत्रियाः) पोतृ-घप्रत्ययः । पोतृसम्बन्धिनी (इन्धानाः) प्रदीपयन्तः ( आग्नीध्रः )
पू० १ । २३ । अग्नीध्रः । ऋत्विग्विशेषः । अग्निरक्षकः । अग्निप्रदीपकः (आग्नेयी)
अग्नेर्ढक् ( पा० ४ । २ । ३३ ) अग्नि-ढक्, ङीप् । अग्निसम्बन्धिनी (आग्नीध्रीया)
छप्रत्ययान्तः । अग्निप्रदीपकसम्बन्धिनी ॥