गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- ३१
यद्वा चार्थेतु शब्दो—
“हृद्गाभिः पूयते विप्रः कण्ठगाभिस्तु भूमिपः ।
वैश्योऽद्भिः प्राशिताभिस्तु शूद्रः स्पृष्टाभिरन्ततः” ॥
इति मनूक्तं समुच्चिनोति । प्राशिताभिरन्तरास्यप्रविष्टाभिः कण्ठमप्रा-
प्ताभिरपि । शूद्रस्तु जिह्वौष्ठान्तेनापि स्पृष्टाभिरद्भिः पूतोभवति । अन्तत इति
तृतीयान्तात्तसिः । ( पा० ५।४।४४ वा० ) ॥ २९ ॥
उच्छिष्टो हैवातोऽन्यथा भवति ॥ ३० ॥
हेत्यैतिहास्याख्यापकमव्ययम् । अतोऽस्माद्यथोक्ताचमनादन्यथाऽन्येन प्रका-
रेण कृताचमनोऽपि उच्छिष्ट एव भवतीतिवृद्धैराम्नायते । इतिर्ब्राह्मणवाक्यस-
माप्तिं द्योतयति ॥ ३० ॥
अथ प्रत्युपस्पर्शनानि ॥ ३१ ॥
अथ-उपस्पर्शनकथनानन्तरं प्रति-पुनरुपस्पृश्यन्ते येषु ( निमित्तेषु ) तानि
प्रत्युपस्पर्शनानि । द्विराचमाननिमित्तानि “वक्ष्यन्ते” इति शेषः(१) ॥ ३१ ॥
सुप्त्वा, भुक्त्वा, क्षुत्त्वा, स्नात्वा, पीत्वा विपरिधायच, रथ्या-
माक्रम्य, श्मशानञ्चान्ततः पुनराचामेत् ॥ ३२ ॥
इति गोभिलीये गृह्यसूत्रे प्रथमप्रपाठकस्य द्वितीया कण्डिका ॥ १ ॥ २ ॥ ꕤ
सुप्त्वा-निद्रामासेव्य । भुक्त्वा-अन्नादि भक्षयित्वा । क्षुत्त्वा-क्षुतं कृत्वा ।
स्नात्वा-आप्लुत्य । पीत्वा-पेयमुदकादि । विपरिधाय वासः। चः समुच्चये-
“होमे भोजनकाले च सन्ध्ययोरुभयोरपि ।
आचान्तः पुनराचामेद्व़ासोविपरिधाय च ॥”
इत्येवमादि स्मृत्यन्तरोक्तनिमित्तान्तरं समुच्चिनोति । रथ्या-प्रतोली-वि-
शिखेति समानाऽभिधानम्। तामाक्रम्य श्मशानं (२) चकारादाक्रम्येत्यनुषज्यते ।
प्राशिता आपोयदि हृदयङ्गमा न भवन्ति तदा चतुः प्राशयेत् । तथाच गौतमः—“त्रिश्च-
तुर्वाऽपआचामेदि”ति । तुशब्दात्क्षत्रियस्तु कण्ठगाभिरेव शुद्ध्येत । वैश्योभक्षितमात्राभि-
रेव । शूद्रोमुखप्रविष्टाभिरेवेत्युक्तम् ॥
( १ ) एतान्येव प्रत्युपस्पर्शनपदाऽभिधेयानि पुनराचमननिमित्तान्यष्टौ सांख्यातानी-
ति सत्यव्रतसामश्रमिणः ॥
( २ ) शवानां शयनम् । इति चन्द्रकान्तः । निरुक्ते तु श्मशयनं श्मशानम् । श्मश-
रीरम्” (३।५।३) इति । तच्चशवस्यैव । तथाचोक्तं स्कान्दे काशीखण्डे--“श्मशब्देनशवः
प्रोक्तः शाने शयनमुच्यते । निर्वचन्ति श्मशानार्थं मुने शब्दार्थकोविदाः” इति ।
( अ० ३० श्लो० १०३ ) ।