गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

अक्षिणी नासिके कर्णाविति ॥ ८ ॥
संस्पृशेदिति सम्बध्यते । इतिशब्दोऽन्यदपि स्मृत्यन्तरोक्तं समुच्चिनोति ।
आद्यर्थत्त्वात्तस्य । “ज्वलितिकसन्तेभ्योणः” ( पा. ३।१।१४० ) इत्यत्र यथा ।
उपन्यासमात्रमेतत् । क्रमश्च—
“त्रिःप्राश्यापोद्विरुन्मृज्य मुखमेतानुप(१)स्पृशेत् ।
आस्यनासाक्षिकर्णांश्च नाभिवक्षःशिरोऽसकान्” ॥
इति कर्म्मप्रदीपोक्त एव भवति । तमेतं स्पष्टमाह दक्षः—
“प्रक्षाल्य पाणी पादौ च त्रिःपिबेदम्बु वीक्षितम् ।
संवृत्याङ्गुष्ठमूलेन द्विः प्रमृज्यात्ततोमुखम् ॥
संवृत्य तिसृभिः पूर्वमास्यमेवमुपस्पृशेत् ।
अङ्गुष्ठेन प्रदेशिन्या घ्राणं पश्चादनन्तरम् ॥
अङ्गुष्ठानामिकाभ्याञ्च चक्षुःश्रोत्रे पुनःपुनः ।
नाभिं कनिष्ठाङ्गुष्ठेन हृदयन्तु तलेन वै ॥
सर्वाभिश्च शिरः पश्चाद्वाहू चाग्रेण संस्पृशेत्” ।
इति । तिसृभिरित्यङ्गुलीभिस्तर्जनीमध्यमानामिकाभिः । उपस्पृशेत् । ओष्ठौ ।
तदेतच्चोद्यमानविषयम् । तथाचापस्तम्बः-“चोद्यमानस्तु—प्रयतोऽपि द्विराचा-
मेद्द्विः परिमृजेत्सकृदुपस्पृशेत्” इति । एतच्चाङ्गुलित्रयेणेत्याचारचिन्तामणिः ।
मुखमिति-संवृतस्यावान्ताधरोष्ठम् । पुनःपुनरिति चक्षुर्द्वयश्रोत्रद्वयाभिप्रायेण ।
तेनैकं चक्षुः स्पृष्ट्वाऽपरं स्पृशेदक्षिणवामक्रमेण । अत्र प्रमार्जनानन्तरं प्रभूतज-
लेन दक्षिणहस्तं प्रक्षाल्य तत एवम्भूतमेवास्यं मुखमोष्ठौ श्मश्रुतोऽधः स्यावा-
दुपरि द्विरुपस्पृशेत् । ततोदक्षिणपाणिं प्रक्षाल्य वामपाणिं पादौ शिरश्चाभ्यु-
क्ष्या(२)ङ्गुष्ठानामिकाभ्यां सजलाभ्यामक्षिणी स्पृष्ट्वा—तर्जन्यङ्गुष्ठाभ्यां सजला-
ष्णाभिरफेनाभिरद्भिर्ब्राह्मेण कायत्रैदशिकान्यतरेण वा तीर्थेन स्तोकं हृत्कण्ठतालुगाभिरि-
त्यन्यत्राभिधानात् क्रमेण द्विजातिभिस्त्रिरपः प्राशनानन्तरं संवृत्योष्ठाधरौ वारद्वयमङ्गुष्ठ-
मूलेन संमृज्यात् । खानीन्द्रियाणि मुखस्थानि। त्रीणि चाङ्गानि जलेन स्पृशेत् । तत्र तर्ज-
न्यङ्गुष्ठाभ्यां दक्षिणवामक्रमेण नासिकापुटे अङ्गुष्ठमध्यमाभ्यां नेत्रे अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां कर्णौ
अङ्गुष्ठकनिष्ठाभ्यां नाभिं स्पृष्ट्वा पुनर्जलं स्पृशेत् । ततस्तलेन हृदयं स्पृष्ट्वा जलं स्पृष्ट्वा सर्वा-
ङ्गुलीभिः शिरश्चाद्भिरेव स्पृशेत् । पादौ शिरश्च पृथग्जलेन स्पृशेत् । इति ॥ अत्रान्ते चका-
राद्बाहुमूले अपीति दक्षस्मृत्याऽनुपदं व्यक्तीभविष्यति ।
(१) एवमादावुपैत्यविवक्षितम् । तेन “उपस्पर्शनंस्त्वाचमनम्” इत्याग्नेयकोशेन समं
न विरोधः ॥
(२) तथाचापस्तम्बः “त्रिरोष्ठौ परिमृजेद्विरित्येके, सकृदुपस्पृशेत् । दक्षिणेन पा-
णिना सव्यं प्रोक्ष्य पादौ शिरश्च इन्द्रियाण्युपस्पृशेत्” इति । सकृदिति ओष्ठावित्यनु-
षङ्गः । उपस्पृशेत्—उपसमीपे स्पृशेत् । तेन स्यावोपरि लोमोदयादधःस्पृशेत् । तदेतन्नि-
बन्धेषु व्यक्तम् ।