गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्र — १६
यदि रात्रौ विवाहाग्निरुत्पन्नः स्यात्तथा सति ।
उत्पन्नस्योत्तरस्याह्नः सायं परिचरेदमुम्” ॥ इति ।
इति शब्द आधानप्रकरणसमाप्तिद्योतकः ॥ २२ ॥
( इत्यग्न्याधानप्रकरणम् )
उक्तमर्थमनुवद्-नित्यहोमकालारम्भ उच्यते—
सायमाहुत्युपक्रम एवात ऊर्ध्वं गृह्येऽग्नौ होमोविधीयते ॥ २३ ॥
अतः यथोक्ताग्निपरिग्रहात् । ऊर्ध्वम् अनन्तरम् । प्रातराहुत्युपक्रमः । प्रातरा-
हुत्या य उपक्रम्यत आरभ्यते स तथाविध एव होमो(१)गृह्येऽस्मिन् अग्नौ ।
विधीयते-उपदिश्यते(२) । आचार्येण । एवकारेणैतद्दर्शयति यत्केषाञ्चिच्छा-
खिनामग्निहोत्रं यथाप्रातराहुत्याऽऽरभ्यते सायमाहुत्या च सन्तिष्ठते(३) न तथा
कौथुमादीनामिति । तदत्र सायमाहुत्युपक्रमं प्रातराहुत्यन्तमेकङ्कर्मेति विज्ञा-
यते । यथाह कात्यायनः—
“सायमादिप्रातरन्तमेकङ्कर्म प्रचक्षते” इति ॥ २३ ॥
पुरा प्रादुष्करणवेलायाः सायम्प्रातरनुगुप्ता अप
आहरेत्परिचरणीयाः ॥ २४ ॥
प्रादुष्करणवेलायाः “पुरस्तादग्निमप्रादुष्कृत्ये”—( १-१-२२८ )-त्या-
दिसूत्राभ्यां वक्ष्यमाणायाः पुरा पूर्व सायं प्रातश्च(४) अनुगुप्ता अप आहरेत्
काः ? परिचरणीयाः परिचर्यन्ते निर्वर्त्यन्ते आचमनादीनि याभिरिति बाहुल-
कात् ( पा० ३।३।११३ ) करणेऽनीयर् ॥ २४ ॥
अपि वा सायम् ॥ २५ ॥
अपि वा-अथवा सायम् । पुनर्वचनात्सायमेव अप आहरेत्परिचरणीया
इति सम्बध्यते । सायमाहृताभिरेवाद्भिः सायम्प्रातश्च परिचरेदित्यर्थः ॥ २५ ॥
अपि वा कुम्भाद्वा मणिकाद्वा गृह्णीयात् ॥ २६ ॥
( १ ) देवतोद्देशेन समन्त्रं द्रव्यत्यागोहोमः । स च येनैव हविषा कृतेनाकृतेन वा
दध्ना पयसा वा सायं होमः कृतस्तेनैव प्रातर्होमोऽपि समापनीयोऽन्यत्र प्रतिनिधिः । प्रति-
निधिश्च कात्यायनेनोक्तः । “यथोक्तवत्सत्वसम्पत्तौ ग्राह्यन्तदनुकारियत् । यवानामित्र
गोधूमाः व्रीहीणामिव शालयः ॥” इति ॥
( २ ) अत्राऽपवर्गविहितमप्यभिरूपभोजनं प्रातराहुत्यनन्तरमेवेति बोध्यम् ॥ अनु-
पदं प्रदर्शयिष्यमाणकात्यायनवचनात् । उपदेशश्च तत्प्रकारस्यानन्तरसूत्रैः पञ्चभिः ॥
( ३ ) समाप्तिङ्गच्छति । “संस्थाऽऽधारे स्थितौ मृतौ” इत्यमरः ॥
( ४ ) आदिना राणायनीयपरिग्रहः ॥
( ५ ) विनाऽपि चं समुच्चयो द्योत्यते “गामश्वं पुरुषं पशुम्” इत्यत्र यथा ।