गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

४ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २०७
कृदन्तम् । अथच कृतं-पूर्वेषान्तेन पितामहादीनान्नामस्वेवैकमिति(१) दाक्षि-
णात्याः ॥ १४ ॥
एतदतद्धितम् ॥ १५ ॥
एतदिति- नाम्नःपरामर्शः । अतद्धितम् न विद्यते तद्धितस्तन्नामा प्रत्यय-
विशेषोयत्र तत् तद्धितान्तभिन्नम् । ननु कृतन्नाम दध्यादित्यनेनैवैतत्सिद्धमिति
चेत्सत्यम् । सर्वथा तद्धितस(२)म्बन्धनिरासार्थमेतदिति पृथगभिहितम् । तथाच
महाभाष्यं “नाम कृतङ्कुर्यान्न तद्धितम्-”ति । तथाच पुंसोनाम-बलि-
ध्वंसी(३)-विश्वम्भरः । इत्येवम् ॥ १५ ॥
अयुग्दान्तᳪस्त्रीणाम् ॥ १६ ॥
स्त्रीणां पुनरयुक्-अयुग्माक्षरम् । दान्तं-दाकारान्तन्नाम दध्यादित्यनुवर्त्तते।
अयमेव विशेषः । सर्वमन्यत्पूर्ववत् । तथाच महाभाष्यं “द्व्यक्षरं चतुरक्षरं वा
नामे”-ति । तदेतत्स्त्रीपुंसयोर्यथायोगमभिसम्बन्धनीयमयुग्मयुग्मोपलक्षणार्थम्।
तथाच स्त्रीनाम “यशोदा” इत्येवमादि । अत्रान्येऽपि विशेषाः “स्त्रीणां सुखो-
द्यमक्रूरम्’-त्यादि मन्वादिषु द्रष्टव्याः ॥ १६ ॥
मात्रे चैव प्रथमन्नामधेयमभिधाय यथार्थम् ॥ १७ ॥

---

(१) तथाच महाभाष्यम् “घोषवदाद्यन्तरन्तस्थं त्रिपुरुषानूकमनरि प्रतिष्ठितं तद्धि-
प्रतिष्ठितमम्भवति । द्व्यक्षरं चतुरक्षरं वा नाम कृतङ्कुर्यान्न तद्धितम्” इति । त्रिपुरु-
षानूकमिति । त्रिपुरुषानुगतं कायति उच्चारयति यत्तदित्यर्थः । “कैगै शब्दे” (भ्वा० प०)
कप्रत्यये कृताकारलोपमेतत् ॥ “अनुकः कामुकोऽमिकः” इत्यभिधानात्त्रिपुरुषाननुकामयते-
ऽभिधातुमभिलषतीत्यर्थे निपातितः पाणिनिना “अनुकाभिकाभीकः कमिते ( ५।२।७४ )
ति । दीर्घमध्यता चार्षवचनात् ॥
(२) अत्र चन्द्रकान्तभाष्ये-दीर्घाभिनिष्टानान्तत्वसूत्रणादेव तद्धितान्तत्वे सिद्धे
पुनरुपादानन्नियमार्थम् । एतदेवनामातद्धितान्तं नपुनरन्यदिति । तेन “यत्तद्गुह्यमेव भव-
ति” इति । “अभिवादनीयं नामधेयङ्कल्पयित्वा” इति चैवमादिनाम्नां तद्धितान्तःत्वमपि
स्यादिति ॥
(३) केचित्त्वत्राचक्षते-दीर्घाभिनिष्ठानान्तमित्यत्रान्तशब्दो “दशान्तः पट” इति
वदवयवार्थः । तथाच दीर्घान्तं नाम “गोविन्दशर्म्मा” इत्यादिरूपम् । विसर्गाञ्च
“गोविन्दः” इत्यादिरूपम् । यद्वा “हरिशर्म्मा”-“हरिदेवः” इत्येवम् । अतएव कर्म्म-
प्रदीपे “गिरिशर्म्मैवमुक्तवान्” इति । तथाच मनुः “माङ्गल्यं ब्राह्मणस्य स्यात्क्षत्रियस्य
बलान्वितम् । वैश्यस्य धनसंयुक्तं शूद्रस्य तु जुगुप्सितम् ॥ शर्म्मवद्ब्राह्मणस्य स्याद्राज्ञो
रक्षासमन्वितम् । वैश्यस्य पुष्टिसंयुक्तं शूद्रस्य तु जुगुप्सितम् ॥” इति । अत्र माङ्गल्य-
मित्यनेनामङ्गलसम्बन्धव्युदासोऽभिमतः । एवं पुष्टिर्धनस्य ॥ शङ्खः “शर्म्मान्तं ब्राह्मण-
स्योक्तं वर्म्मान्तं क्षत्रियस्य च । धनान्तञ्चैव वैश्यस्य दासान्तञ्चान्त्यजन्मनः” ॥
इत्येवमादि ।