गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

८ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १६६
अथाष्टमी कण्डिका-
( अथ निष्क्रमणम् )
जननाद्यस्तृतीयोज्यौत्स्नस्तस्य तृतीयायां प्रातःसशिरस्कं
कुमारमाप्लाव्यास्तमिते वीते लोहितिम्न्यञ्जलिकृतः पितोपतिष्ठते॥१॥
जननाज्जन्मन आरभ्य तृतीयोयोऽज्यौत्स्नः ज्योत्स्नायुक्तः पक्षः शुक्लपक्षस्त-
स्य तृतीयायां तिथौ सशिरस्कं शिरसा सह । अत्र सशिरस्कमित्यभिधानाद-
न्यदा बालानामशिरस्कं स्नानन्दर्शयति । तथाच ब्रह्मपुराणम्-
“शिरोराभ्युक्षणं प्रोक्तं बालस्याचमनं स्मृतम् ।
रजस्वलादिस्पर्शे तु स्नातव्यन्तु कुमारकैः ॥”
इति । एवञ्चेदं स्नानमदृष्टार्थम् । न तु शौचार्थमिति ध्येयम् ॥ कुमारं-
बालम् ॥ तथाच ब्रह्मपुराणम्-
“प्राक्चूड़ाकरणाद्बालः प्रागन्नप्राशनाच्छिशुः ।
कुमारस्तावद्विज्ञेयोयावन्मौञ्जीनिबन्धनम् ॥”
इति । आप्लाव्य-स्नापयित्वा । रात्रौ कर्म्मणोविधानाद्रात्रावेव स्नानम्मा-
भूदित्येवमर्थं प्रातरित्युक्तम् । अस्तमिते अस्तङ्गते सवितरि सूर्ये । वीते-विगते।
लोहितिम्नि-लौहित्ये सन्ध्योपरम इत्यर्थः । अञ्जलिकृतः । कृताञ्जलिः । “आहि-
ताग्न्यादिषु” ( पा० २।२।३७ ) पाठात् कृतशब्दस्य परनिपातः । उपतिष्ठते-
आराधयति । अर्थाच्चन्द्रमसम् । “अभिमुखश्चन्द्रमसम्” इति लिङ्गात् । अत्र
“उपान्मन्त्रकरणे” (पा० १।३।२५) इत्यात्मनेपदम् । अत्र “उपाद्देवतापूजासङ्ग-
तिकरणमित्रकरणपथिष्विति वाच्यम्” इति वार्त्तिकादाराधने । अत्र दिशोऽनुप-
देशात् प्राङ्मुख उपस्थानङ्कुर्यात् । “यत्र दिङ्नियमोनास्ती”ति कात्यायनवचना-
दिति भाष्यकृतः । प्रत्यङ्मुख इति पद्धतिकृतः । युक्तञ्चेदं शुक्लपक्षतृतीयायां
चन्द्रमसः पश्चिमदिगवस्थितत्वेन तत्साम्मुख्येनैवोपस्थानस्य न्याय्यत्वात् ॥१॥
अथ माता शुचिना वस्त्रेण कुमारमाच्छाद्य दक्षिणत
उदञ्चं पित्रे प्रयच्छत्युदक्शिरसम् ॥ २ ॥
अथ-अनन्तरमेव । शुचिना-निर्णिंक्तेन । आच्छाद्य-आ ईषत्-मुखव-
र्जम् छादयित्वा दक्षिणतः पितुर्द्दक्षिणस्यान्दिशि भूत्वा । अत्र च “आद्या-
दिभ्यस्तसेरुपसंख्यानम्” ( पा० ५ । ४ । ४४ वा० ) इति सप्तम्यन्तात्तसिः ।
एवमग्रेऽपि । उदञ्चम्-उत्तानम् । उदक्शिरसञ्च कुमारं पित्रे प्रयच्छति-
ददाति ॥ २ ॥
स्वयञ्च-
अनुपृष्ठम्परिक्रम्योत्तरतोऽवतिष्ठते ॥ ३ ॥