गीतगोविन्दम् (महाकवि जयदेव - सम्पूर्ण १२ सर्ग व २४ अष्टपदी सटीक)
Gita Govinda of Jayadeva with Hindi Commentary
महाकवि जयदेव / पं. रामचन्द्र मिश्र द्वारा
पृष्ठ 95, कुल 448 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमः सर्गः—सामोद-दामोदरः ६३
नागकेसरपुष्पाणां विकासो यस्मिन् तथोक्ते); [तथा] मिलित-
शिलीमुख-पाटलि-पटल-कृत-स्मर-तूण-विलासे (मिलिताः
समवेताः शिलीमुखाः भ्रमराः येषु तादृशैः पाटलिपटलैः
पाटलाकुसुमनिकरैः कृतः सम्पादितः स्मरस्य कामस्य यः
तूणस्तस्य विलासः चेष्टितं यस्मिन् तादृशे; पाटलिः पारुलफुल
इति भाषा; पाटलिपुष्पस्य तूणाकारत्वात् शिलीमुखशब्दस्य च
श्लिष्टत्वात् साम्यं) [सरसवसन्ते इत्यादि] ॥४॥
अनुवाद—अब वनके विकसित पुष्प-समुदाय ऐसे प्रतीत
हो रहे हैं, मानो मदनराजके हेमदण्ड हैं और भ्रमरावलिसे
परिवेष्टित पाटलि (नागकेशर) पुष्पसमूह ऐसे दिखायी दे रहे
हैं, मानो कामदेवके तूणीर हों।
पद्यानुवाद—
मदनराजके कनक-दण्ड-सा केसर-कुसुम-विकास,
पाटल पर भौरोंकी छविका अङ्कित मधुर विलास।
जुड़ी है मधु-रसिकोंकी भीर,
नाचते हैं हरि सरस अधीर ॥
बालबोधिनी—सखि ! मदन-महीपतिके सुवर्ण छत्रकी विशिष्ट
कान्तिके समान नागकेशर पुष्प प्रस्फुटित हो रहे हैं। उसमें
भी भ्रमरावलीके तीक्ष्ण दन्तरूपी वाणोंसे बिद्ध यह वसन्तकाल
विरहीजनोंके हृदयको भेद रहा है ॥४॥
विगलित-लज्जित-जगदवलोकन-तरुण-करुण-कृतहासे ।
विरही-निकृन्तन-कुन्त-मुखाकृति-केतकि-दन्तुरिताशे—
विहरति हरिरिह सरस वसन्ते.... ॥५॥
अन्वय—विगलित-लज्जित-जगदवलोकन-तरुण-करुण-कृतहासे
(विगलितं दूरं गतं लज्जितं लज्जा येषां [वसन्तस्य
निरतिशयोद्दीपकत्वात् त्यक्तलज्जानामिति भावः] तादृशानां जगतां
जगद्वासिनाम् अवलोकनेन दर्शनेन तरुणैः नवविकसित-
पुष्पैरित्यर्थः करुणैः तदाख्यवृक्षैः [करुणानेवु इति भाषा] कृतः
पुष्पविकाशरूप-हासः यत्र तादृशे); यूनामेव कामाभिज्ञतया