गीतगोविन्दम् (महाकवि जयदेव - सम्पूर्ण १२ सर्ग व २४ अष्टपदी सटीक)
Gita Govinda of Jayadeva with Hindi Commentary
महाकवि जयदेव / पं. रामचन्द्र मिश्र द्वारा
पृष्ठ 250, कुल 448 में से
संदर्भ में पढ़ें२१८ श्रीगीतगोविन्दम्
(विपुला महती पुलकानां रोमाञ्चानां पालिः पङ्क्ति यस्याः
तवाङ्ग-स्पर्श-चिन्तनेन सञ्जातरोमाञ्चा इत्यर्थः) स्फीत-शीत्कारं
(स्फीतः प्रवृद्धः शीत्कारः तव दशन-क्षतादि-कल्पनेन जनित
इति भावः यत्र तद् यथा स्यात् तथा) अन्तः (अभ्यन्तरे)
जनित-जड़िम-काकु-व्याकुलं (जनितो योऽसौ जड़िमा जाड्यम्
अस्फुटत्वमित्यर्थः तेन जाता या काकुः तया काक्वा
ध्वनेर्विकारेण परिरम्भण-चुम्बनादि-स्मरण-जनितेन इति भावः
व्याकुलं यथास्यात् तथा) व्याहरन्ती (ब्रुवती) सा मृगाक्षी
(मृगनयना, मृगी इव सरलचित्ता इत्यभिप्रायः) अमन्द-कन्दर्प-
चिन्तां (अमन्दा गाढ़ा या कन्दर्पचिन्ता कामचिन्ता तां)
विधाय (परिकल्प्य) तव रस-जलधि-निमग्ना (रस-जलधौ
शृङ्गार-रस-सागरे निमग्ना; एतेन आलम्बनं बिना कथं सा
जीवतीति अर्थात् ज्ञेयम्; समुद्रमग्ना यथा काष्ठमवलम्बते
तथा इयमपि उपायान्तराभावात् त्वयि एव) ध्यानलग्ना (ध्याने
तव चिन्तने लग्ना च) [वर्त्तते इति शेषः] ॥१॥
अनुवाद—हे शठ! अति रोमांचसे युक्त, अन्तर्जनित
जड़ता एवं काकुध्वनि द्वारा स्पष्ट रूपसे सीत्कार करती हुई
वह मृगाक्षी राधिका आपके अतिशय तीव्र मदन-विकारके
आवेशमें आपके प्रेम-रस सागरमें निमज्जित हो किसी प्रकार
प्राण धारण करती है।
पद्यानुवाद—
विपुल पुलक तन, अतुल ललक मन,
ध्यान सुरति सुख-लीना।
मिलन कल्पना रस-सागरमें
डूब रही मति दीना ॥
बालबोधिनी—श्रीराधाके प्रेमोन्मादका-कन्दर्पोन्मादका चित्रण
करती हुई सखी कहती है—हे शठ! हे धूर्त! हे कपटी! वह