घेरण्ड संहिता (महर्षि घेरण्ड - सप्ताङ्ग हठयोग सटीक)

MUDRAS 65
जालन्धरबन्ध & मूलबन्ध – Jalandharabandha & Mulabandha

66 मुद्रा
पार्ष्णिना वामपादस्य योनिमाकुञ्चयेत्ततः ।
नाभिग्रन्थिं मेरुदण्डे सुधीः संपीड्य यत्नतः ॥ 12
The wise yogi should apply pressure to the perineum
with the heel of the left foot and carefully push the navel
plexus against the spine.
मेढ्रं दक्षिणगुल्फेन दृढबन्धं समाचरेत् ।
जराविनाशिनी मुद्रा मूलबन्धो निगद्यते ॥ 13
He should tightly press the penis with the right heel. This
mudra destroys decrepitude and is called Mulabandha.
वामपादस्य गुल्फेन पायुमूलं निरोधयेत् ।
दक्षपादेन तद्गुल्फं संपीड्य यत्नतः सुधीः ॥ 14
With the ankle of his left foot the wise yogi should block
the anus, and with the right foot he should carefully press
down on the left ankle.
शनैश्चालयेत्पार्ष्णिं योनिमाकुञ्चयेच्छनैः ।
जालन्धरे धारयेत्प्राणं महाबन्धो निगद्यते ॥ 15
He should slowly move his heel about, gently contract the
perineum, and hold the breath in Jalandharabandha. This
is called Mahabandha.
महाबन्धः परो बन्धो जरामरणनाशनः ।

MUDRAS 67
प्रसादादस्य बन्धस्य साधयेत्सर्ववाञ्छितम् ॥ 16
Mahabandha is a great bandha: it destroys decrepitude
and death, and by its grace the yogi can achieve whatever
he wants.
रूपयौवनलावण्यं नारीणां पुरुषं विना ।
मूलबन्धमहाबन्धौ महावेधं विना तथा ॥ 17
Mulabandha and Mahabandha without Mahavedha are like
the beauty, youth, and charm of a woman without a man.
महाबन्धं समासाद्य चरेदुड्डानकुम्भकं ।
महावेधः समाख्यातो योगिनां सिद्धिदायकः ॥ 18
Assume Mahabandha and hold the breath while applying
Uddiyanabandha. This is called Mahavedha. It bestows
success upon yogis.
महाबन्धमूलबन्धौ महावेधसमन्वितौ ।
प्रत्यहं कुरुते यस्तु स योगी योगवित्तमः ॥ 19
The yogi who every day practices Mahabandha and
Mulabandha combined with Mahavedha is the best of
Yoga experts.
न मृत्यतो भयं तस्य न जरा तस्य विद्यते ।
गोपनीयः प्रयत्नेन वेधोऽयं योगिपुंगवैः ॥ 20

68 मुद्रा
He has no fear of death and does not become decrepit. This
Mahavedha is to be kept secret by the masters of Yoga.
जिह्वाधोनाडीं संछित्य रसनां चालयेत्सदा ।
दोहयेन्नवनीतेन लौहयन्त्रेण कर्षयेत् ॥ 21
The yogi should regularly cut the tendon below the
tongue and move the tongue about. He should milk it
with fresh butter and pull it with iron tongs.
एवं नित्यं समभ्यासाल्लम्बिका दीर्घतां व्रजेत् ।
यावद्गच्छेद्भ्रुवोर्मध्ये तदा सिध्यति खेचरी ॥ 22
By regular practice in this way, the tongue becomes long.
When it reaches between the eyebrows, Khechari
is perfected.
रसनां तालुमूले तु शनैः शनैः प्रवेशयेत् ।
कपालकुहरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा ।
भ्रुवोर्मध्ये गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी ॥ 23
Gently insert the tongue into the base of the palate.
When the tongue is turned back into the cavity of the
skull and the gaze is directed between the eyebrows, that
is Khecharimudra.
न च मूर्च्छा क्षुधा तृष्णा नैवालस्यं प्रजायते ।
न च रोगो जरा मृत्युर्देवदेहः स जायते ॥ 24

MUDRAS 69
Loss of consciousness, hunger, thirst, sloth, sickness,
decrepitude, and death do not arise, and the yogi obtains
the body of a god.
न चाग्निर्दहते गात्रं न शोषयति मारुतः।
न देहं क्लेदयन्त्यापो दशेन्न च भुजङ्गमः॥ 25
Fire does not burn the body, the winds do not dry it out,
water does not wet it, and a snake cannot bite it.
लावण्यं च भवेद्गात्रे समाधिर्जायते ध्रुवम्।
कपालवक्त्रसंयोगे रसना रसमाप्नुयात्॥ 26
The body becomes beautiful and samadhi is sure to arise.
When it comes into contact with the aperture of the skull,
the tongue reaches a liquid.
नानारससमुद्भूतमानन्दं च दिने दिने।
आदौ च लवणं क्षारं ततस्तिक्तकषायकम्॥ 27
नवनीतं घृतं क्षीरं दधितक्रमधूनि च।
द्राक्षारसं च पीयूषं जायते रसनोदकम्॥ 28
Each day a blissful sensation arises from the various
flavors. At first the fluid on the tongue is salty and brackish,
then bitter and sharp, then like fresh butter, ghee, milk,
curd, buttermilk, honey, grape juice, and nectar.
नाभिमूले वसेत्सूर्यस्तालुमूले च चन्द्रमाः।

70 मुद्रा
अमृतं ग्रसते सूर्यस्ततो मृत्युवशो नरः ॥ 29
The sun dwells at the root of the navel, and the moon at
the root of the palate. The sun consumes the nectar of
immortality and thus man is held in the sway of death.
ऊर्ध्वं च योजयेत्सूर्यं चन्द्रं चाप्यध आनयेत् ।
विपरीतकरी मुद्रा सर्वतन्त्रेषु गोपिता ॥ 30
Put the sun up and bring the moon down. This Viparita-
karani mudra is concealed in all the tantras.
भूमौ शिरश्च संस्थाप्य करयुग्मं समाहितः ।
ऊर्ध्वपादः स्थिरो भूत्वा विपरीतकरी मता ॥ 31
Carefully place the head and both hands on the ground,
raise the feet, and remain steady. This is considered to be
Viparitakarani.
You have just read 10% of the Gheranda Samhita. Go to
YogaVidya.com to learn more.
Feel free to share this with your friends and colleagues.

MUDRAS 71
विपरीतकरणी – Viparitakarani

Contributors
JAMES MALLINSON is a graduate of Eton and Oxford,
holds a master’s from the School of Oriental and African
Studies, University of London, and returned to Oxford
University for his doctorate. He has also spent years in
India, living amongst the yogis.
ॐ
SANTOSHA VANESSA BOUCHARD, the woman in the
photographs, is a lifelong practitioner of Yoga.
She inspires her students through her love of Yoga.
Michael L. Rixson has been a professional photographer
since 1983 and a practitioner of Yoga since 1997.
ॐ
YOGAVIDYA.COM is dedicated to publishing excellent and
affordable books about Yoga. It is completely indepen-
dent of any commercial, governmental, educational, or
religious institutions.
127

आदि-नाथाय नमः अस्तु तस्मै येन उपदिष्टा हठ-योग-विद्या। विभ्राजते प्रोन्नत-राज-योगाय ...
ह-विद्या उपदिश्यते ॥ भ्रान्त्या बहु-मत-ध्वान्ते राज-योगम् अजानताम्। हठ-प्रदीपिकाम् धत्ते स्वा...
न् प्रसादतः ॥ श्री आदि-नाथाय नमः अस्तु तस्मै येन उपदिष्टा हठ-योग-विद्या। विभ्राजते प्रोन्नत-
ज-योगाय हठ-विद्या उपदिश्यते ॥ भ्रान्त्या बहु-मत-ध्वान्ते राज-योगम् अजानताम्। हठ-प्रदीपि...
योगी जानीते तत् प्रसादतः ॥ श्री आदि-नाथाय नमः अस्तु तस्मै येन उपदिष्टा हठ-योग-विद्या।
योगिना। केवलम् राज-योगम् अज...
वात्मारामः अथवा तस्मै येन उपदिष्ट...
वात्मारामेण योगि... हु-मत-ध्वान्ते रा...
जानते। स्वात्मा... नमः अस्तु तस्मै ...
रुम् नाथम् स्वात्... ॥ भ्रान्त्या बहु-म...
गोरक्ष-आद्याः वि... आदि-नाथाय न...
त्र ॥ प्रणम्य श्री-... विद्या उपदिश्यते...
विद्याम् हि मत्स्येन... तत् प्रसादतः ॥ ...
च्छोः अधिरोहि... म् राज-योगाय...
पाकरः ॥ हठ-वि... योगी जानीते ...
गम् आरोढुम् इ... योगिना। केवल...
त्ते स्वात्मारामः स्वात्मारामः अथ...
भ्राजते प्रोन्नत-र... म् नाथम् स्वात्मा...
जानताम्। हठ-... न्द्र-गोरक्ष-आद्या...
पदिष्टा हठ-योग... श्रेणी इव ॥ प्रणम्य...
ध्वान्ते राज-योगम्... ठ-विद्याम् हि म...
स्तु तस्मै येन उ... इच्छोः अधिरो...
न्त्या बहु-मत-ध्वान्ते राज-योगम् अजानताम्। हठ-प्रदीपिकाम् धत्ते स्वात्मारामः कृपाकरः ॥ ह...
दि-नाथाय नमः अस्तु तस्मै येन उपदिष्टा हठ-योग-विद्या। विभ्राजते प्रोन्नत-राज-योगम् आरो...
विद्या उपदिश्यते काम् धत्ते स्वात्म...
न् प्रसादतः ॥ श्री ... विभ्राजते प्रोन्न...
ज-योगाय हठ-वि... ताम्। हठ-प्रदीपि...
योगी जानीते तत् ... ठ-योग-विद्या।
योगिना। केवलम् ... राज-योगम् अज...
वात्मारामः अथवा योगी जानीते तत् प्रसादतः ॥ श्री आदि-नाथाय नमः अस्तु तस्मै येन उपदिष्ट...