गान्धर्व तन्त्र (शैव-शाक्त आगम - मन्त्र-रहस्य, यन्त्र एवं देवतोपासना सटीक)

३३४ गन्धर्वतन्त्रे ।
पञ्चमी या च सर्वेषां परिणामस्वरूपिणी ।
सा त्वमेव न मे नाहं मातः सत्यं नमो नमः ॥ ३८ ॥
षष्ठी या सर्वदेवानामाप्यायनीति गीयते ।
सा त्वमेव न मे नाहं मातः सत्यं नमो नमः ॥ ३६ ॥
सप्तमी मम मूर्तिर्या जगदाह्लादकारिणी ।
सा त्वमेव न मे नाहं मातः सत्यं नमो नमः ॥ ४० ॥
अष्टमी मम मूर्तिर्या स्थितिसंहारकारिणी ।
सा त्वमेव न मे नाहं मातः सत्यं नमो नमः ॥ ४१ ॥
नचैवाहं न मे किंचिद्यदिह जगतीतले ।
त्वयैवेदं जगद्व्याप्तं जगत् सर्वं त्वमेव हि ॥ ४२ ॥
देव्युवाच
मया सर्वं जगद्व्याप्तं वत्स सत्यं प्रभाषसे ।
ममैवैतेऽवताराश्च मत्स्यकूर्मादयोऽपरे ॥ ४३ ॥
त्वमेवाहं नचान्योऽसि ब्रह्माहं विष्णुरप्यहम् ।
अहमेव जगत् सर्वं नास्ति किंचित् मया विना ॥ ४४ ॥
यत्तु पश्यसि हे वत्स यत् किंचिज्जगतीतले ।
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तमहमेव न संशयः ॥ ४५ ॥
इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।
इत्युक्त्वा दर्शयामास शंभवे जगदीश्वरी ॥ ४६ ॥
स्वशरीरे जगत्कृत्स्नं संप्रविष्टमनेकधा ।
दृष्ट्वा १जगन्मयीं प्राह शंभुर्मायाविमोहितः ।
मामुद्धर जगन्मातर्मोहसागरमध्यतः ॥ ४७ ॥
इति श्रीगन्धर्वतन्त्रे पार्वतीश्वरसंवादे शिवस्य
शक्तिप्राप्तिनिरूपणं नाम अष्टात्रिंशः पटलः ॥ ३८ ॥
१ 'जगन्मयीं ततो दृष्ट्वा' क पाठ ।

ऊनचत्वारिंशः पटलः ।
-=-:❀:=-
जगन्मय्युवाच
मा विषीद महादेव सर्वथा त्वं स्थिरो भव ।
कुलज्ञानी कथं त्वं हि भावज्ञानी कथं पुनः ॥ १ ॥
इत्येवं त्वं मया पृष्टस्त्वमात्मानं न विस्मर ।
तदानन्दमयं धाम स्वविद्याभेदसंगतम् ॥ २ ॥
पुरुषः प्रकृतिश्चैव नित्यौ द्वौ समुपस्थितौ ।
सगुणाधिबला देवी निर्गुणो निर्बलः पुमान् ॥ ३ ॥
अविद्यानाद्यरूपा सा मदंशा भेदरूपिणी ।
सिसृक्ष्यापि नीचास्य सविधे समुपास्थिता ॥ ४ ॥
सिसृक्षया मया पूर्वं प्रार्थितः पुरुषः खलु ।
मामानन्दय सानन्दमित्युक्त्वा धर्षितः प्रभुः ॥ ५ ॥
मया धर्षितमात्रोऽसौ बभूव सगुणो विभुः ।
तत्तदानन्दसंदोहै(रा?: सा)नन्दाहं पुनः पुनः ॥ ६ ॥
जडत्वादुभयोर्देव शून्यभावमुपागतम् ।
अथानन्दात्मनोजाता शक्तिराद्या सनातनी ॥ ७ ॥

३३६ गन्धर्वतन्त्रे ।
गुणत्रयमयी सा तु बिन्दुत्रयस्वरूपिणी ।
अधः कृत्वा तु पुरुषं हकारार्धस्वरूपिणी ॥ ८ ॥
विपरीतेन रमते वह्नीन्द्वर्कस्वरूपिणी ।
अशिरस्कहकारान्त्यमशेषाकारसंस्थितम् ॥ ६ ॥
अन्तश्चरमजस्रं तं स्वमात्मानमुपास्महे ।
बिन्दुत्रये महादेव सर्गमेतत् प्रतिष्ठितम् ॥ १० ॥
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं जगत् स्थावरजङ्गमम् ।
पञ्चभूतमयं विद्धि चासत्यं सत्यवद्भ्रमः ॥ ११ ॥
पृथिवीयं महादेव प्रांकृती नतु (कस्तुरी ? वास्तव्री) ।
ब्राह्मणी नैव चाण्डाली नैव दैवी न मानुषी ॥ १२ ॥
रसमात्रं जलं विद्धि न द्विजं नच पुक्कसैम् ।
रूपमात्रं तु यत्तेजस्तत्र किं जातिकल्पना ॥ १३ ॥
स्पर्शमात्रं तु यद्वायुर्नोत्तमो नाधमः खलु ।
शब्दमात्रं यदाकाशं विभोस्तस्य महात्मनः ॥ १४ ॥
नीचतां कल्पते देवि मूढोऽज्ञानविजृम्भितः ।
एभिः पञ्चभिरारब्धं देहं स्थावरजङ्गमम् ॥ १५ ॥
पञ्चानां संनिपातं यत् न ब्राह्मणं न पुक्कसैम् ।
तदसत्यं विजानीयात् सत्यं ब्रह्म न तन्न तत् ॥ १६ ॥
देहाद्भिन्नः शिवो देही परमानन्दरूपवान् ।
तद्ब्रह्मेति च यो विद्यात् स एव ब्राह्मणो मतः ॥ १७ ॥
यदिदं लक्ष्यते देव पञ्चभूतात्मविग्रहे ।
वायुभिरिन्द्रियग्रामे प्रेरिते पञ्चभिः शिवम् ॥ १८ ॥
१ 'न्त्यमे' क पाठ.। २ 'प्र' क पाठः । ३ 'शम्' क पाठ । ४ 'श' क पाठ । ५ 'क्षसे' क पाठ ।

ऊनचत्वारिंशः पटलः । ३३७
कर्तृत्वमात्मनो देव तदविद्याभ्रमो महान् ।
व्यापृतेष्विन्द्रियेष्वात्मा व्यापारीवाविवेकिनाम् ॥ १६ ॥
दृश्यतेऽभ्रेषु धावत्सु धावन्निव यथा शशी ।
आत्मचैतन्यमाश्रित्य देहेन्द्रियमनोधियः ॥ २० ॥
स्वकीयार्थेषु वर्तन्ते सूर्यालोकं यथा जनाः ।
देहेन्द्रियगुणान् कर्माण्यमले सच्चिदात्मनि ॥ २१ ॥
अध्यासत्यात्माविवेकेन गगने नीलतामिवै ।
अज्ञानान्मानसोपाधेः कर्तृत्वादीनि चात्मनि ॥ २२ ॥
कल्प्यन्तेऽम्बुगते चन्द्रे चलनादिर्यथाम्भसः ।
रागेच्छासुखदुःखादि (वृ ? बु) द्धौ सत्यां प्रवर्तते ॥ २३ ॥
सुषुप्तौ नास्ति तन्नाशे तस्माद् बुद्धेस्तु नात्मनः ।
प्रकाशोऽर्कस्य तोयस्य शैत्यमग्नेर्यथोषष्णता ॥ २४ ॥
स्वभावैः सच्चिदानन्दनित्यनिर्मलतात्मनः ।
आत्मनः सच्चिदंशश्च बुद्धेर्वृ (द्धि ? त्ति) रिति द्वयम् ॥ २५ ॥
संयोज्य चाविवेकेन जानामीति प्रवर्तते ।
आत्मनो विक्रिया नास्ति बुद्धेर्बोधो न जात्विति ॥ २६ ॥
जीवः सर्वमलं ज्ञात्वा कर्ता द्रष्टेति मुह्यति ।
रज्जुसर्पवदात्मानं ज्ञात्वा जीवो भयं वहेत् ॥ २७ ॥
नाहं जीवः परात्मेति ज्ञातश्चैं निर्भयो भवेत् ।
आत्मावभासयत्येको बुद्ध्यादीनीन्द्रियाणि हि ॥ २८ ॥
दीपो घटादिवत् स्वात्मजौतैस्तैर्नावभास्यते ।
स्वबोधे नान्यबोधेच्छा बोधरूपस्य चात्मनः ॥ २६ ॥
'विवेकी चा' क पाठ । २ 'न्मवि' क पाठ । ३ 'वत्' क पाठ । ४ सत्या, ख पाठ ।
'वस' क पाठ । ६ 'जीव सवमय ज्ञात्वा ज्ञात्वा दृ' क पाठ । ७ श्चेन्नि क, पाठ ।
धश्च' क पाठ । ६ 'पंस्तथा' क पाठ. :

३३८ गन्धर्वतन्त्रे ।
न दीपस्यै तु दीपेच्छा यथा स्वात्मप्रकाशने ।
निषिध्य निखिलोपाधिं नेति नेतीति वाक्यतः ॥ ३० ॥
विद्यादैक्यं महावाक्यैर्जीवात्मपरमात्मनोः ।
आविद्यकं शरीरादि दृश्यं बुद्बुदवत् क्षणम् ॥ ३१ ॥
एतद्विलक्षणं विद्यादहं ब्रह्मेति निर्मलम् ।
देहोऽन्यम विभिन्नत्वान्न मे जन्मजरादयः ॥ ३२ ॥
शब्दादिविषयैः सङ्गो निरिन्द्रियतया नच ।
अमनस्त्वान्न मे दुःखरागद्वेषभयादयः ॥ ३३ ॥
अप्राणो ह्यमनाः शुद्ध इत्यादिश्रुतिशासनात् ।
निर्गुणो निष्क्रियो नित्यो निर्विकल्पो निरञ्जनः ॥ ३४ ॥
निर्विकारो निराकारो नित्यमुक्तोऽस्मि निर्मलः ।
नित्यशुद्धविमुक्तैकमखण्डानन्दमद्वयम् ॥ ३५ ॥
सत्यं ज्ञानमयं यत्तत् परं ब्रह्माहमेव तत् ।
एवं निरन्तरं कृत्वा ब्रह्मैवास्मीति वासना ॥
हरत्यविद्याविक्षेपान् रोगानिव रसायनम् ॥ ३६ ॥
शंभुरुवाच
देहाद्भिन्नः कथं ह्यात्मा कीदृशः कुत्र संस्थितः ।
कथं वा ज्ञायते ब्रह्म तन्मे वद जगन्मयि ॥ ३७ ॥
जगन्मय्युवाच
अवच्छिन्न इवाज्ञानात् तन्नाशे सति केवलः ।
स्वयं प्रकाशते ह्यात्मा मेघापायेऽंशुमानिव ॥ ३८ ॥
अज्ञानकलुषं जीवं ज्ञानाभ्यासाद्विनिर्मलम् ।
कृत्वाज्ञानं स्वयं नश्येजलं कतकरेणुवत् ॥ ३६ ॥
१ 'पतया' क पाठ । 'स्यान्त्य' ख पाठ.। २ 'देहात्यत्वान्न' मे जन्मजराकार्श्यलयादय.' ख पाठ ।
३ 'अ' ख पाठ । ४ 'राभ्यस्ता, ख. पाठ.' ।

ऊनचत्वारिंशः पटलः । ३३६
संसारः स्वप्नतुल्यो हि रागद्वेषादिसंगतः ।
अबोधे सत्यवद्भाति सुबोधेऽसत्यवद्भवेत् ॥ ४० ॥
तावत् सत्यं जगद्भाति शुक्तिकारजतं यथा ।
यावन्न ज्ञायते ब्रह्म सर्वाधिष्ठानमद्वयम् ॥ ४१ ॥
सच्चिदात्मन्यनुस्यूता नित्ये विष्णौ प्रकल्पिताः ।
व्यक्तयो विविधाः सर्वा हाटके कटकादिवत् ॥ ४२ ॥
यथाकाशो हृषीकेशो नानोपाधिगतो विभुः ।
तद्भेदाद्भिन्नवद्भाति तन्नाशे लैकवद्भवेत् ॥ ४३ ॥
नानोपाधिवशादेव जातिवर्णाश्रमादयः ।
आत्मन्यारोपितास्तोये रसवर्ण्णाविभेदवत् ॥ ४४ ॥
पञ्चीकृतमहाभूतसंभवं कर्मसंचितम् ।
शरीरं सुखदुःखानां भोगायतनमुच्यते ॥ ४५ ॥
पञ्चप्राणमनोबुद्धिदशेन्द्रियसमान्वितम् ।
अपञ्चीकृतभूतोत्थं सूक्ष्माङ्गं भोगसाधनम् ॥ ४६ ॥
अनाद्यविद्यानिर्वाच्या कारणोपाधिरुच्यते ।
उपाधित्रितयादन्यदात्मानमवधारयँ ॥ ४७ ॥
सर्वभूतस्थमात्मानमहमेव तथात्मनि ।
सर्वभूतानि संचिन्त्य चिन्तयस्वैकमेव हि ॥ ४८ ॥
उत्पत्तिप्रलयाभ्यां च न सदिदं निशामय ।
मनः करोति पापानि मनः पापेन लिप्यते ।
मनस्युन्मननीभूते न धर्मो नच पातकम् ॥ ४६ ॥
इति श्रीगन्धर्वतन्त्रे पार्वतीश्वरसंवादे शिवस्य
देवीकृतज्ञानोपदेशवर्णनं नामोनचत्वारिंशः पटलः ॥ ३६ ॥
१ 'संकुल' ख पाठ । २ स्वकाले' ख पाठ । ३ प्र' ख पाठ । ४ 'सति केवल' ख पाठ ।
५ 'र्णादि' ख पाठ । ६ 'मा' ख पाठ । ७ 'येत्' ख पाठ ।

चत्वारिंशः पटलः ।
—=०•❀•०=—
शंभुरुवाच
कथ्यतां देवदेवेशि व्यक्तीभूतावुभौ कथम् ।
शिवशक्तिमयं ज्ञानं कथं वा जायते तथा ॥ १ ॥
जगन्मय्युवाच
पुंभावः शिव ईत्याहुः स्त्रीभावः प्रकृतिः परा ।
शिवो ज्ञानमयो देहे शक्तिर्बुद्धिमयी परा ॥ २ ॥
शुक्लं शिवो महामेदः शक्तिः कुण्डलिनी त्विति ।
लिङ्गं शिवस्तथा शक्तियोंनिर्जगति दृश्यते ॥ ३ ॥
इत्येवं त्रिपुरा शक्तिरित्येवं त्रिपुरः शिवः ।
नानयोर्विद्यते भेदो या शक्तिः स शिवो ध्रुवम् ॥ ४ ॥
न शिवेन विना शक्तिर्न शक्तिरहितः शिवः ।
न तद्भूतस्तयोर्भेदश्चन्द्रचन्द्रिकयोरिव ॥ ५ ॥
एवं तौ सर्वभूतेषु द्विधाभूतौ व्यवस्थितौ ।
तस्मान्नास्ति तयोर्भिन्नं जगदेतच्चराचरम् ॥ ६ ॥
पिता माता सुतश्चेति भावोऽयं विविधो (मु? मृ)षा ।
स्वाँविद्यासुदृढाभ्यासाद् दृढीभूतो हृदि स्थितः ॥ ७ ॥

१ 'मि' क. पाठ. । २ 'व' क पाठ । ३ 'क्त्यावा' क पाठ । 'स्व' क पाठ. ।

चत्वारिंशः पटलः । ३४१
गुरुवाक्येन तं विद्याद् दृढाभ्यासेन मानवः ।
जीवन्मुक्तः सर्वभूतमयो भवति वै ध्रुवम् ॥ ८ ॥
शरीरं विविधाङ्गं मे कथ्यते शृणु सादरम् ।
ब्रह्मैवाहं नचान्योऽस्मि शरीरमेतदेव हि ॥ ९ ॥
चैतन्यं सर्वभूतानां शब्दब्रह्मस्वरूपकम् ।
वर्णरूपेण तद्व्यक्तं मन्त्रविद्यादिभेदतः ॥ १० ॥
कुङ्कुमागुरुकस्तूर्या रोचनाचन्दनेन्दुभिः ।
प्रकाश्य तव पीठे तु शक्त्यन्तःस्थं यथा भवेत् ॥ ११ ॥
तत्र पूजा सदा कार्या तत्तद्धर्मविधानतः ।
सर्वेषामेव देवानां मन्त्रमाद्यं शरीरकम् ॥ १२ ॥
पूजयेत्तद् गुरुमन्त्रदेवतात्मस्वरूपतः ।
द्वितीयं कथ्यते देव यत्पुनर्ध्यानगोचरम् ॥ १३ ॥
कृत्वा रत्नमयं रूपं शुद्धकाञ्चननिर्मितम् ।
प्रत्यहं पूजयेद्देवममुत्र मासि मासि च ॥ १४ ॥
वार्षिकं त्वथ वा कुर्यान्महोत्सवमनुत्तमम् ।
विमुखो दम्भमाश्रित्य द्रव्यनाशैवशादुत ॥ १५ ॥
महोत्सवाविधौ यो मे (स्व ? स ) स्याद्भग्नमनोरथः ।
विमुखास्तस्य दुर्बुद्धेः पितरः सौमरा गणाः ॥ १६ ॥
तस्मात्परदिने४ प्राप्ते बोधयित्वा विधानतः ।
प्रत्यहं पूजयेद्भक्त्या पूर्णं५ तस्या महोत्सवम् ॥ १७ ॥
तृतीयं कथ्यते यन्त्रं रौत्नं६ वा हेमनिर्मितम् ।
मद्भावरूपमात्रं तु विदित्वा सद्गुरोर्बुधः ॥ १८ ॥
. 'हर्मन्त्री' क पाठः । २ 'दोषो नाश्य' क पाठ । ३ 'समरा' क पाठ । ४ 'न' ख पाठ ।
५ 'पूर्णान्त स्यान्म' क पाठ । ६ 'र' ख पाठ ।

३४२ गन्धर्वतन्त्रे ।
पूजयेद्गन्धपुष्पाद्यैर्मदात्मा मद्गभेदतः ।
चन्दनागुरुकस्तूर्या रोचनाचन्द्रकुङ्कुमैः ॥ १६ ॥
कुलपुष्पैश्च संलिख्य त्वदुक्तविधिना यजेत् ।
वाराहस्कन्धजैर्दम्भैरनुलेपं विघर्षयेत् ॥ २० ॥
वाराहदेहजैर्दम्भैः कुर्यान्मलविघर्षणम् ।
प्रीतिर्मे जायते तत्र पूर्णा द्वादशवार्षिकी ॥ २१ ॥
सुगन्धिस্পর্শसुखदैः कुसुमैररुगैरपि ।
अशून्यं सर्वदा कुर्याच्छून्ये विघ्नाद्यनेकround: विघ्नाद्यनेकशः ॥ २२ ॥
अत्यन्तसुखदैर्वस्त्रैराच्छाद्य भवनान्तरे ।
त्वल्लिङ्गेनातिशुद्धेन शुक्लेन चित्तहारिणा ॥ २३ ॥
स्थापयेत्पूजयेत्सार्धं यतो नाहं त्वया विना ।
नैव त्वमपि हे देव प्रभुर्देवो मया विना ॥ २४ ॥
तस्मादावां सदैवार्त्र स्थापयेत्सिद्धिमिच्छुकः ।
विद्रुममौक्तिकाम्यां वा यो जपेन्मन्त्रमुत्तमम् ॥ २५ ॥
समयाचारयोगेन त्वयोक्तेनैव शंकर ।
पूजां यः कुरुते नित्यं भक्तिश्रद्धासमन्वितः ॥ २६ ॥
चतुर्धा कालरूपैश्च हस्तैरालिङ्ग्य तं शिवम् ।
मामक्या कलया युक्तं करोमि पुरनायकम् ॥ २७ ॥
तुरीयं मे परं रूपं गुप्तं यज्जगतीतले ।
तत्र पूजा सदा कार्या कुलयागविधानतः ॥ २८ ॥
सर्वापायेषु सर्वत्र कौलो धर्मः परो महान् ।
सुगमा निगमाः सर्वे कौलो धर्मस्तु दुर्गमः ॥ २६ ॥
१ 'स्वा' क पाठ. ।

चत्वारिंशः पटलः । ३४३
निसर्गदुर्गमः कौलः सुगम इव भात्यसौ ।
ब्रह्मविष्णुशिवादीनां प्रभवो यत्र कीर्तितः ॥ ३० ॥
तद्रूपं मे परं धाम ब्रह्मणो व्यक्तजन्मनः ।
सद्गुरोः कृपया लब्धौ तत्र पूजा महोदया ॥ ३१ ॥
ब्रह्मप्रकाशकं तत्त तन्निष्ठं ब्रह्म चोच्यते ।
स्वयं प्रकाशते ब्रह्म यस्य दर्शनतः शिवः ॥ ३२ ॥
स्पर्शनात्पूजयेद्य॑स्य ब्रह्मरायेव निमज्जति ।
आनन्दाब्धौ निमज्ज्येव भवाब्धि स न पश्यति ॥ ३३ ॥
कौलो धर्मस्त्वया प्रोक्तस्तमासाद्य कुलं यजेत् ।
मद्रूपा परमा शक्तिर्लिङ्गरूपी भवान् प्रभुः ॥ ३४ ॥
शुक्रं शिवो रजः शक्तिरिति जानीहि शंकर ।
त्वया मया जगदिदं परिपूर्णं महेश्वर ॥ ३५ ॥
एकैवाहं परं ब्रह्म शिवशक्तीति भेदतः ।
संप्रभिन्नं जगदिदं भ्रम एवात्र कारणम् ॥ ३६ ॥
त्वमहं चेति यत्प्रोक्तं तदविद्या(श्र?भ्र)मो महान् ।
तत्त्वमसि स एवाहं न त्वं नाहं तदेव यत् ॥ ३७ ॥
आवयोर्नहि भेदोऽस्ति युक्त्या बुध्यस्व शंकर ।
मदन्तेस्त्वयि संलीने त्वमेवाहं भवान् प्रभुः ॥ ३८ ॥
आवयोः सरलाकारमभून्मिलितयोः शिव ।
तन्महामोक्षमाप्नोति भोगेनैव महेश्वर ॥ ४६ ॥
कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च ।
पूजनान्नहि मे प्रीतिर्यदिहान्यप्रकारतः ॥ ४० ॥

१ 'व' क पाठ । २ 'तम्' क पाठ. । ३ 'रुध्वा' क पाठ । ४ 'ना' ख पाठ ।
५ 'त्वा' क पाठ ।

३४४ गन्धर्वतन्त्रे ।
मांसझारैर्न मे प्रीतिर्न तथा मद्यसागरैः ।
यथा मे जायते प्रीतिर्भगलिङ्गामृतैः शिव ॥ ४१ ॥
अहमेव महादेव स्त्रियः सर्वा जगत्स्वह ।
इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ ४२ ॥
ये देवा मद्गतप्राणा मद्दासा मद्दिभूषणाः ।
स्वधर्मानपरित्यज्य मामेव शरणं गताः ॥ ४३ ॥
ते पुनर्भोगिनो मुक्ता जीवन्तोऽपि महीतले ।
मदङ्गस्पर्शमात्रेण चात्मानं ज्ञातुमर्हसि ॥ ४४ ॥
मयि प्रविश विश्वेश मां भजस्व सनातनीम् ।
जहि शङ्कां महादेव त्वमात्मानं न विस्मर ॥ ४५ ॥
विष्णुः पिबत्यसौ वामं ब्रह्मा मे दक्षिगं स्तनम् ।
त्वं पिबस्व महादेव ममाधर (श्रु ? स्रु) तामृतम् ॥ ४६ ॥
स्त्रियं गच्छन् स्पृशन्पश्यंस्ताभिरेव विहारवान् ।
ध्यानं पूजां जपं चैव कुर्यान्मे साधकोत्तमः ॥ ४७ ॥
शक्त्यायुक्तः सदा मन्त्री न तया रहितो भवेत् ।
तया विरहितो देवः सर्वकर्मसु न क्षमः ॥ ४८ ॥
पतिहीना यथा नारी सर्वकर्मविवर्जिता ।
शक्तिहीनस्तथा मन्त्री तस्माच्छक्तियुतो भव ॥ ४६ ॥
एका चेद्दशगा साध्वी तस्याः कुँष्टिर्भवाय च ।
दुष्टभार्या (कुला ? करा) कुष्टिर्विनाशायैव केवलम् ॥ ५० ।
कुलभेदौ नदीतीरे कोषागारं यथा शिव ।
भगलिङ्गसमायोगाद्यदानन्दः प्रजायते ॥ ५१ ॥
१ 'त' क पाठ । २ 'वतो' क पाठ । ३ 'स्याकृ' क पाठ । ४ 'दि' क पाठ. ।

चत्वारिंशः पटलः । ३४५
ब्रह्मैव तद्विजानीयादनन्तं मोक्षसाधनम् ।
गुरुपूजा कराकृष्टिर्विघ्नोत्सारणकर्मकृत् ॥ ५२ ॥
रहस्याख्यानकं कर्णे ह्यासनं गण्डचुम्बनम् ।
भूतशुद्धिः परीरम्भः संतोपेन्द्रियनिग्रहः ॥ ५३ ॥
प्राणायामः स्तनाकृष्टिन्यासमन्र समीरितम् ।
नखदन्तक्षतादीनि धूपदीपप्रदापनम् ॥ ५४ ॥
चाटुकानि रतान्ते च सुपुष्पा²शय्य³ङ्गसंगमम् ।
दर्शनं स्पर्शनं योनेर्विकाराल्लिङ्गघर्षणम् ॥ ५५ ॥
अधरामृतपानं च स्वयमावेशनं तथा ।
विक्षेपोत्क्षेपणं चैव पतनोत्पतनं तथा ॥ ५६ ॥
तर्पणाद्युपचारं तु मथनं हवनं तथा ।
सीत्कारो मन्त्रजपनं ब्रह्मार्पणैकचित्तता ॥ ५७ ॥
कूजनं गायनं स्तोत्रं¹ रेतःपातो विसर्जनम् ।
इत्थमेव महादेव पूजनं मे समीरितम् ॥ ५८ ॥
एकंस्या बहुरूपिण्याः प्रत्यहं यः समाचरेत् ।
जीवन्मुक्तः स्वयं देवोऽप्यसाध्यमपि साधयेत् ॥ ५६ ॥
भोगैश्च मधुपर्काद्यैर्वामाभावे स्थितो यजेत् ।
˙श्रुतिस्मृत्युदितं कर्म त्यजन् वाथ समाश्रयन् ॥ ६० ॥
तत्तत्कर्मपरित्यागाद् (ध्यानं ? हीनं) जातिषु जायते ।
ततो बहु सुखं भुक्त्वा परेषां च सुदुर्लभम् ॥ ६१ ॥
विद्याभ्यासप्रसादेन भोगेन मोक्षमाप्नुयात् ।
एवं बहुविधान् भोगी भोगान्वै सुमनोहरान् ॥ ६२ ॥
१ स्तुह्य' ख पाठ । २ 'काया' क पाठ । ३ 'शय्य' क पाठ ।

३४६ गन्धर्वतन्त्रे ।
समासाद्य च तांस्तांस्तु वैराग्ये वनमाविशेत् ।
असारांश्च तथा सारान्निःसारांश्च तथा परान् ॥ ६३ ॥
नानाविधैर्विवेकाद्यैर्विविच्य साधकस्तथा ।
सारभूते परे तत्त्वे मन आधाय योगवित् ॥ ६४ ॥
निःसारमसदाद्यन्तं जगदेतच्चराचरम् ।
सत्यं किमपि तत्रैव वस्तु सान्द्रान्निरन्तरम् ॥ ६५ ॥
तदानन्दमयं ब्रह्म विदित्वात्मनि साधकः ।
एकान्तविजने रम्ये मृदौ²कोमल आसने ॥ ६६ ॥
आसीनश्चिन्तयेद्ब्रह्म परमानन्दनिर्भरः ।
ब्रह्मचिन्तापरामोदी³ भोगेषु विगतस्पृहः ॥ ६७ ॥
एकां भार्यां समादाय योगिनीं सहचारिणीम् ।
असाध्यं साधयेद्योगी योगिन्येव सहायिनी ॥ ६८ ॥
यथा त्वं मयका नाथ पार्वत्या परमेश्वर ।
मोहयित्वा पुनर्देवी शंकरं प्राह पार्वती ॥ ६६ ॥
इति श्रीगन्धर्वतन्त्रे पार्वतीश्वरसंवादे शिवश-
क्तिमयज्ञान-कुलयागवर्णनं नाम चत्वारिंशः पटलः ॥ ४० ॥
१ 'न आ' क. पाठः । २ 'दु' ख पाठः । ३ 'दभो' क पाठ ।

एकचत्वारिंशः पटलः ।
—=-: ֍ :-=—
अतुलैकरसानन्दं कैवल्यायतनं शिवम् ।
नत्वा शिष्येव सानन्दा तमुवाच परा शिवा ॥ १ ॥
पार्वत्युवाच
प्रसीद परमानन्दमय संशान्तविग्रहे¹ ।
यद्यदेव परं तत्त्वं तत्त्वतो विदितं मया ॥ २ ॥
त्वया देव समाख्याताः सर्वे मन्त्राः क्रियाः पराः ।
योगाः समाधयो ज्ञानं तथा चान्ये मदीप्सिताः ॥ ३ ॥
तेषां हि कारणं तत्त्वं यदीश परतः परम् ।
वक्तुमर्हसि तत्त्वेन शांभवं चाप्यनुत्तरम् ॥ ४ ॥
वाच्यस्वरूपठ्याप्तित्वं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः ।
प्रकाशो विमर्शाधीन इति.सत्यं यदि प्रभो ॥ ५ ॥
ममाधीनस्त्वमेवाँसि³ यथोक्तं वद् शंकर ।
शंभुरुवाच
अतिगुह्यतमं सूक्ष्ममवाङ्मनसगोचरम् ॥ ६ ॥
मया यत्नेन गुप्तं तन्न तत्कस्यापि कथ्यते ।
अहमेव त्वमप्यँस्मि³ खलूक्तेति च मे मतिः ॥ ७ ॥

१ 'सशक्तिविग्रह ' क पाठ.। २ 'व स्यात्' क पाठ । ३ 'प्यस्य' क. पाठ ।

३४८ गन्धर्वतन्त्रे ।
त्वमप्येवं स्मरस्यस्मात् त्वयापि विदितं प्रिये ।
सच्चित्संयोगसंसिद्धिस्त्वद्द्दश्या मम सा यतः ॥ ८ ॥
तदेव चोत्तरं प्राहुः सत्यं सत्यं मयोदितम् ।
तदेव चित्सदाद्यन्तावैक्येन संस्थितं यदा ॥ ९ ॥
तदा शांभवमित्याहुर्मुनयस्तत्त्ववित्तमाः ।
तदेवाहमितींभावपूर्णानन्दो यदा भवेत् ॥ १० ॥
तदैव शंभुभावः स्यादुक्तमेतत्पदत्रयम् ।
शक्रोस्त्रिशूली सर्गोऽन्तं तैरेवालंकृता यदि ॥ ११ ॥
सैव हि श्रीपरेत्युच्चैर्मुनिभिः परिकीर्त्तिता ।
प्रकाशानन्दसंदोहकैवल्यमहमोश्रया ॥ १२ ॥
मत्परत्वान्महासिद्धयै सा परेति च कथ्यते ।
ये मन्त्राः परमेशानि तेनादावपि संयुताः ॥ १३ ॥
ते जीवन्ति च मन्त्रेभ्यो ह्यन्योन्यमिति मे मतिः ।
सप्तषष्टिप्रकृत्यर्णा जगत्सृष्ट्यादिकर्तृकाः ॥ १४ ॥
एतेषां जीवभूतत्वादनुत्तरमिदं जगत् ।
पार्वत्युवाच
सकला निष्कलाश्चैव मुक्तिमार्गप्रबोधकाः ॥ १५ ॥
मन्त्रास्तु बहवः सन्ति वद तेषामनुत्तरम् ।
शंभुरुवाच
केषांचिदस्मदुक्तानामेतेऽप्यनर्थदर्शर्णा (?) ॥ १६ ॥
आवयोर्देवदेवेशि मनूनां कारणं मनोः ।
सर्वेषामेव मन्त्राणां प्राप्यावावां महेश्वरि ॥१७ ॥
आवयोरपि तत्प्राप्यमनुत्तरमिति स्मृतम् ।
अप्येतदक्षरावृत्तेर्गम्यागम्यतया स्थितम् ॥ १८ ॥
१ 'द्धिमम वश्या मवसायत ' क. पाठः । २ 'ऋत्रि' क. पाठः । ३ 'दा' क पाठ. ।

एकचत्वारिंशः पटलः । ३४६
अगम्यकारणत्वाच्च गम्यावावांमिति प्रिये ।
इदन्तयाऽहन्तया वा सर्वेषामन्तरात्मनि ॥ १९ ॥
प्रतीयमानस्त्वर्थो यस्तदेव शिवनिर्णयम् ।
पूर्णाहन्तास्वभावेन कृत्रिमाहन्तया विना ॥ २० ॥
बहिरन्तोरिदं विश्वं यः पश्यति स·पश्यति ।
अहन्तायां महादेवि त्वमेव प्राणिनां प्रिया ॥ २१ ॥
अज्ञानामपि चात्मा त्वं सर्वे तेऽनुत्तरप्रियाः ।
पार्वत्युवाच
त्वया पूर्वोपदिष्टं यत्तत्त्वं श्रीमत्परामयम् ॥ २२ ॥
तदेव निर्वाणपदमिति प्रोक्तं तया मया ।
इदानीमतिगुह्यानां तदेवार्थमनुत्तरम् ॥ २३ ॥
प्रशंससे परानन्दविमर्शाविष्टविग्रह ।
एतस्मिन्नेव कैवल्ये चेतःश्लेषो न मे विभो ॥ २४ ॥
शभुरुवाच
सत्यमेव त्वयाख्यातमुभयं तव सुन्दरि ।
परया त्वपि तत्प्राप्यं पूर्वोदितमनुत्तमम् ॥ २५ ॥
यत् संमतं तथाप्येतत् तयोरप्यन्तरं महत् ।
परा तु सप्तविंशत्या अन्तर्वाह्यक्रियागणैः ॥ २६ ॥
पूज्या चास्त्मकलांशेति केषांचिद्योगिनीमतम् ।
मानरूपक्रियोपाधिविहीनत्वान्महेश्वरि ॥ २७ ॥
पराया अपि तत्प्राप्यं पूर्वोदितमनुत्तरम् ।
पार्वत्युवाच
अस्य माहात्म्यमेवोक्तं त्वया मे बहुधा विभो ॥ २८ ॥
१ 'वा मूत्ति' क पाठ । २ 'द' क पाठ. । ३ 'स्मान' क. पाठं । ४ 'द्या' क पाठ । ५ 'ष' क पाठ. ।

३५० गन्धर्वतन्त्रे ।
उपायेनामुना पश्ये¹ येद्युक्तं नैव जातुचित् ।
यदिष्टं सर्वमाख्यातं यदप्युक्तमनुत्तरम् ॥ १९ ॥
नैव शक्नोमि निर्णेतुं तत्त्वतः कथयस्व मे ।
शंभुरुवाच
अत्यन्ताभावतो भेदादावयोः परमार्थतः ॥ ३० ॥
इदमीदृशमित्युक्तं पुरेवाहमुपाँधितः² ।
संप्राप्ता स्वर³देवता नैव कार्या विचारणा ॥ ३१ ॥
यद्यन्यभावस्थैर्येण प्राप्तव्यं गुणकार्यतः ।
तर्हि भूयोऽपि वक्ष्यामि मयोक्तार्थस्य निर्णयम् ॥ ३२ ॥
मनोवाग्विषयातीतं पूर्वोक्तं यदनुत्तरम् ।
तन्त्रिधा भेदमायाति बिन्दुनादाख्यबीजतः ॥ ३३ ॥
तान्येव सच्चिदानन्दभेदेन वैभै⁴वानि तु ।
मत्स्वरूपो हि यो⁵ बिन्दुस्तस्मान्नादस्त⁶ भामिनि ॥ ३४ ॥
द्वयोः समरसीभावादुक्तं बीजाख्यमावयोः ।
ऐक्यज्ञानपथे चैनां देवि शांभववाचके ॥ ३५ ॥
वर्णक्रमेण संभाव्य कुर्यान्मैथुनभावनाम् ।
एवं क्रमे महेशानि तामनुत्तरतां व्रजेत् ॥ ३६ ॥
वह्निवत् काष्ठसंबद्धे समुन्नद्धो⁷ऽवनिं तरेत्⁸ ।
व्यै⁹ञ्जने मथनोद्भूते तां तु शक्तिपदामिकाम् ॥ ३७ ॥
व्रतहोमेन संभाव्यं¹⁰ स्वभावं स्वयमाचरेत् ।
प्रकाशान्तै¹¹र्विमर्शान्तस्तस्मादेवाप्रकाशकम् ॥ ३८ ॥
१ 'श्ये युक्तं नैव तु' क पाठ । २ 'दितम्' क पाठ । ३ 'वि' क पाठ । ४ 'यद्' क पाठ. ।
५ 'विनि क पाठ । ६ 'साभाव मुख बीजा' क पाठ । ७ 'मथ' क पाठ । ८ 'र' क. पाठ. ।
९ 'वार्ज्जने' क पाठ । १० 'ध्ये' क पाठ । ११ 'न्त' क पाठ ।

एकचत्वारिंशः पटलः । ३५१
उत्तरोत्तरमेकैकं नयामि तत् क्रमोत्क्रमात् ।
संकोचः सविकासश्च स्वरूपौ सूर्यसंगतौ ॥ ३९ ॥
तत्तु यागतया स्यातां प्रकाशानन्दमन्दिरौ ।
सच्चिन्मयौ क्रियासारावधूतात्मकियापरौ ॥ ४० ॥
एतयोरावयोर्यत्तत्कारणं स्यादनुत्तरम् ।
हृद्यानलेभार्यान्तं¹ शिवदण्डीविलं² फलम् ॥ ४१ ॥
अन्तः प्रतीयमानं तदमेयं सर्वतोमुखम् ।
आदिमध्यान्तनिर्मुक्तं निस्तरङ्गाब्धिसंनिभम् ॥ ४२ ॥
सन्मात्रं चैव चिन्मात्रं तयोरैक्यरसावृतम् ।
तमःप्रकाशहीनं यदणोर्बहुतरं परम् ॥ ४३ ॥
महतां च महत्त्वाच्च ब्रह्मसंज्ञमनुत्तरम् ।
तदेवावाहितेन त्वं स्वान्तेन परिभावय ॥ ४४ ॥
अनेन भाववानाशु मन्त्रस्तन्मयतां व्रजेत् ।
यदा तन्मयसिद्ध्यादि विश्वं त्वयि विभावयेत् ॥ ४५ ॥
तेन विश्रान्तभावेन तदै³क्यानन्दमाप्स्यति⁵ ।
आकाशे निर्मले यद्यै⁴त्ससहसा घनसंकुलम् ॥ ४६ ॥
उत्पत्य लीयते तद्वज्जगदात्मन्यनुत्तरे ।
इत्येवं प्रत्यभिज्ञानसिद्धिः स्यात्तव सुव्रते ॥ ४७ ॥
स्वसंवेद्यं सुखं पश्चान्नैव शक्नोमि वेदितुम् ।
परा त्वं परमार्द्धिः स्यान्नत्वस्य विहितं यतः ॥ ४८ ॥
इतः परं न जानामि त्वयाहं बहुधा शपे ।
एतच्छ्रुत्वा महादेव्या ह्येतदर्थविमर्शनम्⁶ ॥ ४९ ॥
१ 'नभार्यान्ता' क पाठ । २ 'लम्बितम्' ख पाठ । ३ 'दैका' क पाठ. । ४ 'थ' क-पाठ ।
५ 'द्ध' ख पाठ । ६ 'र्पणम्' क पाठ ।

३५२ गन्धर्वतन्त्रे ।
प्रकाशितं तदेवाशु विस्मयाविष्टचेतसा ।
महदाश्चर्यमेतन्मे सम्पूर्णोऽयं यदास्थितः ॥ ५० ॥
इति संचिन्त्य देवस्य पादमाश्लिष्य सुन्दरी ।
त(व?दा)चान्योन्यमथनात्सान्द्रानन्दाभिनन्दिता ॥ ५१ ॥
यत्प्रकाशात्मकं सर्वं तत्त्वं केवलतां गतम् ।
विमर्शावनि²सं‍प्राप्तमित्येषा तात्त्विकी स्थितिः ॥ ५२ ॥
अवधानैकभावानां मतिः सा साच्चिरूपिणी ।
तत्प्रमाणैः वरार्कैः³ किं तैश्चिदेवाप्रमाणका ॥ ५३ ॥
नहि वैकर्तनं ज्योतिर्दीपालोकमपेक्षते ।
आदर्शे विमलाभोगे यथा सर्वं प्रकाशते ॥ ५४ ॥
इत्थं चिदात्मकं विश्वं षट्त्रिंशत्तत्त्वभेदनम् ।
आदौ शुद्धात्मकं तत्त्वं पञ्चधा तमसः परम् ॥ ५५ ॥
शिवः शक्तिश्च सादाख्य ईशो विद्येति भिद्यते ।
हृक्षादिशान्तवर्णात्मा निरमायि यदा शिवे ॥ ५६ ॥
कलाविद्या रागकालौ नियतिर्वर्म⁴ उच्यते ।
मायापूर्वो वकारादियकारान्ताक्षरात्मकम् ॥ ५७ ॥
प्रधानं⁵ पुंमनो बुद्धिरहंकृन्मादिपञ्चकम्⁶ ।
श्रोत्रादिपञ्चकं ताँदि⁷ टादि वार्गादिपञ्चकम् ॥ ५८ ॥
तन्मात्रपञ्चकं चाँदि⁸ भूम्यादि कादिपञ्चकम् ।
सिसृक्षोः प्रथमः स्पन्दः शिवतत्त्वं प्रभोः स्मृतम् ॥ ५६ ॥
इच्छैवास्यापरम्लाना शक्तितत्त्वमुदङ्कुशम् ।
स्वेच्छया सूचितं विश्वमाच्छाद्याहन्तया¹² स्थितः ॥ ६० ॥
१ 'मृश्या' ख पाठः । २ 'र्षमवनि पा' क पाठः । ३ 'कैस्तैश्चिर्देवा' प्रमाणकः' के पाठः ।
४ 'र्वन्ध' ख पाठ । ५ 'प्रमाणं च मनो' क पाठ. । ६ 'हहृ' क पाठ. ।
७ 'लादिवादि' क पाठ । ८ 'मादि ज्ञादि' क पाठ. । ९ 'स्य' क पाठ' ।
१० 'त्त्वं मद' क पाठ । ११ 'त्व' क पाठ । १२ 'श्च मन्' क पाठध

स एव तत्त्वं सादाख्यं सर्वानुग्रहणोन्मुखम् ।
स एवैश्र्वरतत्त्वं स्यात् पश्यन् विश्र्वमिदन्तया ॥ ६१ ॥
अहन्तेदन्तयोरैक्यं सा विद्येति निगद्यते ।
स्वाङ्गभूतेषु भावेषु मायांतत्त्वं विभेदधीः ॥ ६२ ॥
मायागृहीतसंकोचः शिवः पुंस्तत्त्वमुच्यते ।
अयमेव हि संसारी जीवो भोक्तेति दृश्यते ॥ ६३ ॥
ज्ञत्वंकर्तृत्वपूर्णत्वमित्यंस्वायाश्च शक्तयः ।
तत्संकोचात्संकुचिताः कलाविद्यादिनाँ स्थिताः ॥ ६४ ॥
मायात्मनः कला नाम किंचित्कर्तृत्वलक्षणम् ।
विद्या किंचिज्ज्ञताहेतू रागोऽभिष्वङ्गकारणम् ॥ ६५ ॥
कालः परिच्छेदको वा नियतिश्चेदमेव मे ।
कर्तव्यं नान्यदित्येषा व्यवस्थायन्त्रणाकृतिः ॥ ६६ ॥
प्रकृतिर्गुणसाम्यं स्यादहंकारादिजन्मभूः ।
अह॑ममेदमित्येतद्बुद्धिहेतुरहंकृतिः ॥ ६७ ॥
बुद्धिरध्यवसायस्य कारणं निश्चयात्मनः ।
संकल्पस्य विकल्पस्य बीजं मन उदीर्यते ॥ ६८ ॥
वचनादेश्च शब्दादेर्वागादि श्रवणादिकम् ।
करणं श्रवणादीनां ग्राह्यं तन्मात्रपञ्चकम् ॥ ६९ ॥
आकाशाद्यवकाशादिकारणं भूतपञ्चकम् ।
परापराशक्तिमये शुद्धे विद्यादिपञ्चकम् ॥ ७० ॥
१ 'हमेद' क पाठः । २ 'क्यम' क पाठ' । ३ 'त्वविभेदिनी' क. पाठः ।
४ 'ज्ञता' क पाठ. । ५ 'च्छु' क पाठः । ६ 'द्यात्मनया स्थिता' कं पाठः ।
७ 'भियोग' क पाठ । ८ 'अहिंसा मदमि' क पाठ । ९ 'र्नियतात्मनं' क. पाठं. ।
१० 'द्यवसानादि' क. पाठः ।