गदनिग्रह (आचार्य सोढल - कायचिकित्सा एवं रोग-विनिश्चय सटीक)

८

हस्तपतितानि पुस्तकानि शीर्णतामवाप्य घुणानां कीटकान्तराणां चोपभोग-
भाजनानि भवन्ति । अथ च बहवो मुद्रणाधिकारिणः स्वार्थशेमुष्या अवैद्येभ्यः
संशोध्यैवाशुद्धप्रायाणि पुस्तकानि मुद्रयन्तीत्यादिकारणवशादाय़ुर्वेदीयग्रन्थानां
प्रलयत्वमेवापाद्यते । परमीशानुकम्पया सोऽयं महान्भावः साम्प्रतमभ्युन्नति-
चिकीर्षुणा वैद्यवरश्रीयादवशर्मणा महतायासेन प्राक्तनान् ग्रन्थरत्नानन्वेष्य सं-
शोध्य मुद्रयित्वा च निरस्तः । प्रियवयस्येनायुर्वेदसमुद्धरणे ह्यतीव श्रमः समनु-
ष्ठितः प्राचीनायुर्वेदग्रन्थरत्नलोकोलोचनगोचरीभावायेति श्लाघ्यः प्रयत्नः । अखि-
लभारतवर्षीयैर्वैद्यैर्विद्वद्भिश्चावश्यं ग्राहकसंख्याः संवर्ध्य संवर्धनीयः समुत्साहप्रवाहः
किल प्रकाशकमहोदयस्य । येनाभ्युन्नतिमाप्नुयादहरह आयुर्वेदीयग्रन्थमालेति शम् ।

पौषकृष्णनवमी सं० १९६७.
किशोरीवल्लभः ।

देहलीनगरस्थबनवारीलाल-आयुर्वेदविद्यालयाध्यापकानां वैद्यराजपण्डित श्री
मनोहरलालशर्मणामभिप्रायः—
श्रीमन्महोदयः !
सानन्दं निवेदयामः—याऽधुनाऽयुर्वेदीयग्रन्थमालाविर्भूता संदृश्यते, साचेयं
पुरातनायुर्वेदीयतन्रोद्धतरत्नैर्ग्रथिता श्रीयादवत्रिविक्रमाचार्य्यभिषग्भिः सद्धिप्र-
जामुपकाराय मालेव प्रतिभाति । किञ्चात्रायुर्वेदियसयोगा विविधगदप्रशनक्षमा
दरीदृश्यन्ते, यैश्चाशु दाक्ष्यं स्याद्विदुषां भिषजामेवेति ॥

$\left.{l}इन्द्रप्रस्थ
ता० ३०-१-१९११.\right}$ \quad {l}पं० मनोहरलाल शर्मा वैद्यराजः
बनवारीलाल-आयुर्वेदविद्यालयाध्यापकः

भोलादग्रामवास्तव्यानां वैद्यवर्याणां 'नागरदास मोहनलाल पाठक' इत्येषा-
मभिप्रायः—
प्रिय विद्वन्मण्डन महाशय !
प्राचीनायुर्वेदीयपुस्तकोद्धरणप्रयासं आयुर्वेदीयग्रन्थमालाभिधानमासिकपत्रि-
कामुखेन कृतं श्रीमद्भिर्भवद्विदीक्ष्याऽऽनन्दार्णवनिमनोऽहं लिखाम्यभिनन्दनम्-
यत्नं समस्तविदुषां मुदमावहन्तं श्रीमद्भवत्कृतमुदीक्ष्य मुदं दधेऽहम् ॥
श्रीशैलराजतनयाश्रितवामभागस्त्वां तत्फलेन निजधर्मजुषं युनक्तु ॥ १ ॥
योऽङ्गीकृतोऽत्र भवता सुमहान् प्रयासः
प्राचीनपुस्तकगणोद्धरणक्रियायाम् ॥
सेवा पृथग्मनुजवर्गसुदुष्करा सा
सम्पादिता हि विदुषां भवता पृथिव्याम् ॥ २ ॥

९
भिषग्वर्याः सर्वे शृणुत वचनं सादरतया
यदा चायुर्वेदोधितलगर्तिं लिप्सथ तदा ॥
विहायान्यं यत्नं झटिति कुरुत ग्राहकतया
सहायं खल्वस्या इदमभिमतं कर्म विदुषाम् ॥ ३ ॥
सर्वे भिषजो ग्राहकाः सन्तो भवतां यत्नं पुष्णन्तु । पत्रिकेयं सर्वथायुर्वेद-
विद्यालिप्सुभिः सजनैः संग्रहणीयेति मन्यते
भूहाद्-मार्गशीर्ष कृष्ण- } मोहनलालतनुजन्मा पाठकोपाव्हो नाग-
दलनवम्याम् ॥ संवत् १९६८ } रदासशर्मा ।
मुंबईनगरस्थायुर्वेदविद्यालयपरीक्षोत्तीर्णानां ‘भिषग्वर, ए. ए. एम्. एस्’ इत्यु-
पाधिधारिणां कच्छअंजारग्रामस्थानां ‘शिवशङ्कर जयानन्द भट्ट’ इत्येषामभिप्रायः-
प्रियमहाशय !
प्राचीनायुर्वेदग्रन्थप्रकाशने श्रीमतां प्रयासोऽतीवाभिनन्दनीयः । रसहृदयादि-
ग्रन्थानां प्रकाशनारम्भो मे निकामं जनयति हृदयानन्दम् । सर्वेऽपि भारतीया
भिषजो ग्राहकाः सन्तः श्रीमतां यत्नमभिपूष्णन्तु । श्रीमन्तश्चानेकोपयुक्तग्रन्थ-
प्रकाशने तद्वारा भारतीयवैद्यगणोपरि चानुपमोपकारकरणे च क्षमा भवन्विति
याचते परमात्मान-
कच्छ अंजार, } भिषग्वरः श्रीशिवशंकरशर्मा.
ता. ११-११-१९१० }
पुण्यपत्तनस्थानां अष्टाङ्गहृदयमाधवनिदानयोर्महाराष्ट्रभाषानुवादकानां
‘एल्. एम्. एन्ड एस्.’ इत्युपाधिधारिणां ‘डॉ. गणेश कृष्ण गर्दे’
इत्येषामभिप्रायः-
वैद्यवर्य जादवजी त्रिकमजी यांस,
आपण पाठविलेलीं आयुर्वेदीयग्रंथमालेच्या पहिल्या अंकाचीं ४८ पानें
पोंचलीं. आपला उद्योग फार स्तुत्य आहे. उपयुक्त व अप्रसिद्ध असे
आयुर्वेदीयग्रंथ जितके प्रसिद्ध होतील तितकी आपल्या जुन्या चिकित्सा-
शास्त्रांतील उपयुक्त भाग कायम राखण्यास मदत होईल. जुनी परंपरा
लुप्त होत चालली आहे व रसक्रियेची नुस्ती थट्टा चालली आहे. शास्त्रोक्त
रीतीनें पारदादिकांची सिद्धि न करितां अनेक वैद्यकीच्या कारखान्यांतून
वाटेल तशीं रसायनें तयार करून भाविक लोकांच्या गळ्यांत बांधलीं जात
आहेत व अशा औषधांच्या उपयोगापासून रोग्यांचें नुकसान होतें एवढेंच

१०
नव्हें, तर कच्च्या रसायनी औषधामुळे झालेले नुकसान दृष्टोत्पत्तीस
आल्यामुळे लोकांकडून वैद्यशास्त्रालाही दूषण मिळतें, ही स्थिति नाहींशी
होण्याला सशास्त्र औषधें तयार झालीं पाहिजेत व ह्या गोष्टीच्या सिद्धतेची
पहिली पायरी झटली ह्मणजे रसहृदय, रसार्णव इत्यादि प्राचीन परंपरेचे
प्रकाशक असे ग्रंथ प्रसिद्ध झाले पाहिजेत. तें काम आपण हातीं घेतलेले
पाहून व त्यांत आमचे मित्र रा. रा. त्र्यंबक गुरुनाथ काळे यांनीं मदत कर-
ण्याचें कबूल केलें आहे असें ऐकून मला फार समाधान वाटलें. आपल्या
ह्या सत्कार्यास चांगला आश्रय मिळून तें सिद्धीस जावें अशी आशा करून हें
पत्र संपवितों.
पुणें, ता. २६।१०।१०. — गणेश कृष्ण गर्दे.
पौर्वपाश्चात्योभयचिकित्साशास्त्रनिपुणानां 'ऑनरेबल, सर डॉ० भालचन्द्र
कृष्ण भाटवडेकर' इति विख्यातानामभिप्रायः—
Bombay, December, 6th 1910.
“VAIDYA JÂDAVAJI TRICAMJI ÂCHARYA gave me a copy
of the 1st volume of the Monthly Magazine called Âyurve-
diya Granthamâlâ, a monthly Medical Sanskrit Magazine
edited and published by him. It contains 3 different re-
prints of MSS which he has secured, one of them Rasahrida-
yam Tantram is written by Govindâchârya, the Guru of the
celebrated Shankarâchârya, who is supposed to have lived
about a 1000 years ago. The Magazine is well conceived
and if kept up to the standard of the 1st Vol. is calculated
to do immense good to the Ayurvedic Literature of the
present time. I wish Vaidya Jâdavaji every success in the
work he has undertaken.”

११
Madras, E. 4-12-1910.
“Dear sir,
It affords me much pleasure to have gone through the
pages of your valuable journal “Ayurvediya Grantha Mâlâ”
and I accord my hearty and cordial welcome to it as just
the thing that is needed for the resuscitation of Âyurvedas’
lore at present. The valued works, with which you have
commenced the journal promise a bright career to your
journal, while the beautiful get-up of the periodical leaves
nothing to be desired. I have no doubt that the journal
conducted by one of your deep and profound erudition
can be otherwise than an acquisition and help to the labours
of the modern workers in the field of whom I have the
privilege of being included as one.”
मुंबईनगरस्थायुर्वेदविद्यालयव्यवस्थापकानां ‘एल्. एम्. एन्ड एम्.’ इत्युपाधि-
धारिणां ‘डॉ० पोपट प्रभुराम’ इति विख्यातानामभिप्रायः—
My dear Vaidya Jâdavaji Tricamji Âchârya, I am
very much obliged to you for your kindly sending to me the
issues of your Ayurvediya Granthamala. The Sanskrit Medi-
cal science is very vast and there are many works which
are still not published. It is a great service done to the
profession especially the Aryan Medical practitioners to pub-
lish these unknown works. Nobody could do it better
than you as your sound knowledge of the science and the
earnest wish of yours to publish these works bespeak your
fitness to take up the work. Medical practitioners and
students of the science will both find many things new in
these works which will add a good deal to their knowledge.
I have recommended these issues to the students of the
Aryan Medical School before whom you have lectured for
a period of about two years and who have always been
thinking of your interesting lectures on Vagbhatta. I wish
you all success in this your undertaking.
I remain,
Yours truly,
2/3 Anant Wadi, } POPAT PRABHURAM,
Bombay 17th Jan. 1911. } Supt. A. M. S.

१२
From Pandit M. Duraiswami Aiyangar, Ayurveda
Bhushan, Certificated Ayurvedic Doctor, Lecturer, Madras,
S. K. P. A., Medical College, Assistant Physician S. K. P. D.
Ayurvedic Hospital.
Dear Sir,
In regard to the Medical monthly “Ayurvediya
Granthamala” edited and published by you, I am glad to
perceive that your journal stands unique in the field of
Medicine and marks the beginning of sincere attempts to
resuscitate the Ancient Lore which has been thrown into
oblivion by the unthinking millions. Your journal takes the
place of a beacon to lead your benighted brethren along
the forgotten paths and to help them considerably to unravel
and appreciate fully the profound truths of the Hindu
science of Medicine. While wishing you hearty success in
your honest efforts, I hope no consideration shall deter you
from carrying out fully your desired object, as you would
thus be doing a service to the public which would be its
own reward.
$\left.\begin{aligned} &Ayurveda Vilas,
&176 Mint Street,
&\textit{Madras, E. 2-3-1911.} \end{aligned}\right}$ Yours Faithfully,
M. D. SWAMI.
From, B. MANNARU SASTRIAL,
Pillayar palayam, Madura Post, South India
To,
Vaidya Jadavaji Trikumji Acharya,
Bombay.
Dear Sir,
I am one of the profound mourners for the long-lost
mother of Ayurvedic Lore. I had long lost all hopes of
her revival. I went on mourning every day. It was at
such a juncture, when I interested in such researches, was
about to relinquish every idea of success, that your ‘Ayur-
vedic Grantha Mala conducted by your profound erudition
happened to pass before my watery eyes. Immediately I

१३
found that she was already revived in the learned North
and was coming towards me with redoubled brilliance and
beauty like the gold subjected to many refinements in fire.
It afforded me so much pleasure and satisfaction as would be
felt by a small orphan at finding his long dead mother reviv-
ed to life and standing before it. As a representative of
the rest of the mourners who also enjoyed the opportunity of
persuing your journal and thus satisfying themselves, I render
my heart-felt thanks for the interest that you have taken
in its resusciation I perused the 9 issues of your worthy
journal and was curious enough to go through the August
Issue. I was very much feeling the unexpected and un-
lucky delay of great length. whereas I found the August
journal came to my hands on the 19th instant. I deeply felt
apology for your delay. Deep was my sorrow to see
the merciless God afflicting such a divine moon like you,
in your divine errand. Deep is my wish that God no more
might thus interrupt you in the discharge of your bene-
volent and national duty. Deep is my anxiety and wish
for your longlife, for your interrupted health and for the
prosperity of your journal. It would not be too much to add
that the worthy journal of yours would stimulate the slug-
gish spirit of all our Southern Sanskrit Scholars whose com-
bined efforts should contribute their quota to the resuscia-
tion of Ayurvedic lore and to the national advancement.
With my best wishes for the same.
I remain,
Sir,
Yours Sincerely.
Pɪʟʟᴀʏᴀʀ Pᴀʟᴀʏᴀᴍ, }
28th Septembr 1911. } B. MANNARU SASTRIAL.
'वैद्यकुलभूषण' इति तथा वैद्यरत्न इति च प्राप्तोपाधिद्वयानां कानपुरीय-
वैद्यपरिषन्मन्त्रिणां श्रीयुत पं० रामेश्वरमिश्रवैद्यशास्त्रिणामभिप्रायः—
ओ३म् श्रीधन्वन्तरये नमस्कृतिः ।
श्रीयुक्त यादवजी त्रिकमजी महोदयेषु बहुमानपुरस्सरैयं विज्ञप्तिः—

यच्च शल्यशालाक्याद्यष्टाङ्गभूतं वेदसमकालं किलायुर्वेदशास्त्रं, तच्छरी-
रायुर्रिरामयत्वलाभाद्धर्मादिचतुर्वर्गसाधनत्वं तस्येति धर्मादिचतुर्वर्गलिप्सूनां
प्राणिनां रागाद्याध्यात्मिकैरुन्मादाद्याधिदैविकैः कुष्ठाद्याधिभौतिकैश्चानेकविधरोग-
भुजङ्गैः संदष्टानां समूलरोगनिवृत्तये परमकारुणिकैरात्रेयकश्यपशाण्डिल्यभरद्वा-
जादिमहर्षिभित्रिकालज्ञानशालिभिर्मुनिभिः स्वास्थ्यानुवृत्तिपुरःसरं दीर्घायुर्लभा-
यानेकविधा आरोग्योपजीवनभूता विरचिताः संहिताः । ताः कदाचिदत्युत्तमोन्न-
तिपदारूढाश्वासन् । याः संहिताः सम्यगधीत्य पुरातनैरातिदुरुहायुर्वेदमर्मज्ञैर्वि-
शुद्धबुद्धिभिश्चिकित्सकवरैरेव रसायनैरन्यैश्च दिव्यौषधितल्लजैश्चयवनादीनां जरा-
राजयक्ष्मादिरोगार्तानामारोग्यं विधायातिजराभिभूतानां नूनं नूतनं वयःस्थापि-
तमिति । तासु समुपलभ्यमानास्वप्यनेकासु संहितासु हन्त बह्व्यः संहिताः
कुत्रचिद्विद्यमाना अपि इदानीं दृष्टमपि नोपलभ्यन्ते । परं संतुष्यति चेतः खलु
आयुर्वेदीयग्रन्थमालायां संप्रथिता रसहृदयादिग्रन्थाः, ये हि पुरा लुप्तप्राया
अत एव सुदुर्लभाश्च प्रकाश्यन्ते । अन्येषां च ग्रन्थानां तादृशानां संप्रकाशने
ह्यस्मत्सुहृद्वैरायुर्वेदोद्धारकैराचार्ययादवजीमहोदयैर्महानायासः समुत्तष्ठितः । स
खलु प्रभूतमभिनन्दनीयो धन्यवादाईश्चार्यमहाशयः । अधुना परिम्लायमाना-
प्यायुर्विद्यावली कादम्बिन्या इवास्याः प्रादुर्भावेन भूयः पल्लविता पुष्पशालिनी
फलसंकुला च स्यादिति वरीवृत्यतेऽस्माकमवितथो मनोरथः । तथाहि—
आप्लावयत्वस्मिन्नवसरे पण्डितराजवचोवीचिरस्मद्धृदयप्रदेशम् ।—
“आरामाधिपतिर्विवेकविकलो नूनं रसा नीरसा
वात्याभिः परुषीकृता दशदिशश्चण्डात्तपो दुःसहः ।
एवं धन्वनि चम्पकस्य सकले संहारहेतावपि
त्वं सिञ्चन्नमृतेन तोयद कुतोऽप्याविष्कृतो वेधसा ॥”
सर्वेषामेव भारतवर्षीयायुर्वेदारविन्दमलिन्दानामतीव सांप्रतं संप्रति स्वकी-
याधिहोमजन्योत्साहधूमस्तोमैरस्याः कादम्बिन्याः संवर्धनमिति साग्रहमभ्यर्थ-
यते, अपि चायुर्वेदीयग्रन्थमाला चिरायुष्मती तत्प्रकाशकश्च चिरायुर्भूयादित्या-
शास्ते च
पौषशुक्लद्वादश्यां $\left.{l}

\right}$ श्रीरामेश्वरमिश्रो वैद्यशास्त्री ।
चन्द्रे, सं० १९६८ विक्रमाब्दे
नयागंज, कानपुर.

१५
( राजमार्तण्डादुद्धर्तोशः )
वातज्वरे शुण्ठ्यादिः क्वाथः।
वातज्वरोपशमनाय पिबेत्सुधी-
दुःस्पर्शनागरघनकथितं कषायम्
पित्तज्वरे नलदादिकषायः ।
पित्तोद्भवे नलदपर्पटकाब्दशुण्ठी-
श्रीखण्डनैः कथितमेतदुशन्ति वैद्याः ॥ १९९ ॥
कफज्वरे शुण्ठ्यादिकषायः ।
शुण्ठीग्रवासकट्फलान्नकृतः कषायः
श्लेष्मोद्भवं शमयति ज्वरमाशु पीतः।
सर्वज्वरे शुण्ठ्यादिकषायः ।
सर्वज्वरप्रशमनार्थमुदाहरन्ति
विश्वौषधेन सह पर्पटकं मुनीन्द्राः ॥ २०० ॥
( ज्वराधिकारः २० )
( रससारादुद्धर्तोशः )
पुरा शुद्धो रसेन्द्रश्च संस्कारैश्चैव संस्कृतः ।
चारयेज्जारयेच्चं च महासिद्धिप्रदो भवेत् ॥ १ ॥
लोहखल्वे चतुष्पादे रसं तत्र विनिक्षिपेत् ।
क्षाराम्लवेतसं काङ्क्षी विडं द्वात्रिंशदंशकम् ॥ २ ॥
चतुःषष्ठ्यंशकं व्योम ग्रासं दत्त्वा रसस्य तु ।
टङ्कणं हयलाला च लशुनार्द्रकचित्रकम् ॥ ३ ॥
मधुनिम्बरसं दत्त्वा यामयुग्मं विमर्दयेत् ।
सोष्णखल्वे चरेद्ग्रासं गर्मद्रुतिमवाप्नुयात् ॥ ४ ॥
नष्टपिष्टं परिज्ञाय यत्नेन क्षालयेद्रसम् ।
सोमांनलस्य यन्त्रस्य नाभिमध्ये रसं क्षिपेत् ॥ ५ ॥
दत्त्वाऽष्टांशं विडं नाभिं किञ्चिदम्लेन पूरयेत् ।
क्षाराम्लं त्र्यूषणं मूत्रं राजिकाशिग्रुचित्रकम् ॥ ६ ॥
( पटलः १२ )
१ 'चारयेन्मारयेच्चक्रे' ग. । २ 'नालिमघ्ये' ग. ।