प्राचीन भारत में शिक्षा (डॉ. ए.एस. अल्तेकर - गुरुकुल एवं बौद्ध विहार शिक्षण इतिहास)

302 EDUCATION IN ANCIENT INDIA [App.
Thus conduct yourself. This is the rule. This is
the teaching. This is the true purport (Upanishad) of
the Veda. This is the command. Thus should you
observe. Thus should this be observed."
Convocation Address to Medical Graduates.
We get a very good specimen of the convocation
address to medical students in Charakasamhitā
Vimānasthāna, 8, 6-8. Important passages from it are
given below, along with an English rendering.
अनुज्ञातेन प्रविचरता [ त्वया ] पूर्वं गुर्वर्थोपान्वाहरणे यथाशक्ति
प्रयतितव्यम् । कर्मसिद्धिर्मर्थसिद्धिं यशोलाभं प्रेत्य च स्वर्गमिच्छता त्वया
गोब्राह्मणमादौ कृत्वा सर्वप्राणभृतां शर्माशासितव्यम् । अहरहरुत्तिष्ठता
चोपविशता च सर्वात्मना चातुराणामारोग्ये प्रयतितव्यम् । जीवहेतोरपि
चातुरेभ्यो नाभिद्रोग्धव्यम् । मनसापि च परस्त्रियो नाभिगमनीयास्तथा च
सर्वमेव परस्वम् । निभृतवेशपरिच्छदेन भवितव्यम् । अशौण्डेनापापेनापाप-
सहायेन च श्लक्ष्णशुक्लधर्म्यशर्म्यधन्यसत्यहितमितवचसा देशकालविचारिणा
स्मृतिमति ज्ञानोत्थापनकरणसंपत्सु नित्यं यत्नवता च न कदाचित्...............
अनपवादप्रतिकाराणां मुमूर्षूणां च तथैवासन्निहितेश्वराणां स्त्रीणामनध्यक्षाणां
वौषधमनुविधातव्यम् । न च कदाचित्स्त्रीदत्तमामिषमादातव्यमननुज्ञातं
भर्त्राथवाध्यक्षेण । आतुरकुलं .................. चानुप्राविश्य वाङ्मनोबुद्धी-
न्द्रियाणि न क्वचित्प्रणिधातव्यानि अन्यत्रातुरादातुरोपकारार्थादातुरगतेष्व-
न्येषु वा भावेषु । न चातुरकुलप्रवृत्तयो बहिर्निश्शारयितव्याः । ह्रसितं
चायुःप्रमाणमातुरस्य न वर्णयितव्यम् जानतापि तत्र यत्रोच्यमानमातुरस्या-
न्यस्य वाप्युपघाताय संपद्यते ।
विज्ञानवतापि च नात्यर्थमात्मनो ज्ञाने विकत्थितव्यम् । आप्तादपि
हि विकत्थमानादत्यर्थमुद्विजन्त्येके । न चैव ह्यस्ति सुतरामायुर्वेदस्य
पारम् । तस्मादप्रमत्तः शश्वदभियोगमिच्छन् गच्छेत् । ......। कृत्स्नो हि
लोको बुद्धिमतामाचार्यः । शत्रुश्चाबुद्धिमतामेव । अतश्चाभिसमीक्ष्य
बुद्धिमताऽमित्रस्यापि यशस्यं... पौष्टिकं... लौक्यमुपदिशतो वचः श्रोतव्य-
मनुविधातव्यं चेति ।