द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः । २१
रक्तशालिस्त्रिदोषघ्नश्चक्षुष्यः शुक्रमूत्रलः ।
तृष्णाघ्नो वलकृत् स्वर्य्यो हृद्यस्तदनु चापरे ॥ १२ ॥
षष्टिको मधुरः शीतो लघुर्वृष्यस्त्रिदोषहा ॥ १३ ॥
मधुरश्चाम्लपाकश्च व्रीहिः पित्तकरो गुरुः ।
वहुमूत्रपुरीषोष्मा त्रिदोषस्त्वेव पाटलः ॥ १४ ॥
अवस्थायां कटुतिक्तकषाया अपि आमाशयस्थानमहिम्ना प्राप्त-
मधुरभावाः कफं कुर्युः । विदाहे पुनरम्लभावेनाशयप्रभावजेन
मधुरतिक्तकषाया अपि पित्तमावहन्ति । एवं पक्वाशयप्रभावो-
पहंहितेन पाकनिःसारभावरौक्ष्येण मधुराम्ललवणा अपि वात-
कारिण इति । तदेतद्विस्तरेण चरके ग्रहणीचिकित्सितेऽभि-
हितम् । वास्तवस्तु द्रव्याणामेव पाकः स च सम्यक् धातुरस-
मलविरेकान्तलक्षण एव निष्ठापाक इत्यभिधीयते । विश्वा-
मित्रेणापि भाक्त इति वदता रसपाकानामभाव एव सूच्यते
न पुनरुभयसम्भव इति ॥ ११ ॥
अनुशब्दो हीनार्थः । तेन रक्तशालिमपेक्ष्य अपरे शालयः
किञ्चिद्धीनगुणा इत्यर्थः । एतेन शेषशालीनामप्यतिदेशेन
गुणा उक्ताः ॥ १२ ॥
यद्यपि षष्टिकादयो बहवो भवन्ति ग्रैष्मिकास्तथापि तेषु
मध्ये प्रधानस्य षष्टिकस्य गुणमाह षष्टिक इति ।
ननु चरके शीतः स्निग्धो गुरुः खादुरित्यनेन षष्टिकस्य
गुरुत्वमुक्तमिह कथं लघुरिति पठ्यते । नैवमवागुरुरित्यकार-
प्रश्लेषाल्लघुत्वमेवार्थः । अतएव मात्राशितीये लघुरित्युक्तम् ॥ १३ ॥
व्रीहिसंज्ञकस्य शारदाशुकधान्यस्य गुणमाह मधुर इति ।
पाटलो व्रीहिविशेषः ॥ १४ ॥