द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः । ६८
मूर्च्छाकुष्ठविषोन्मादग्रहापस्मारनाशनम् ॥४६॥
क्षीरघृतन्तु संग्राहि तर्पणं नेत्ररोगनुत् ॥ ४७ ॥
सर्पिर्मण्डः सरः स्वादुर्योनिश्रोत्रशिरोऽक्षिजान् ।
गदान् जयति शोथघ्नो रूक्षस्तीक्ष्णस्तनुश्च सः ॥४८॥
इति क्षीरवर्गः ।
तैलं संयोगसंस्कारात् सर्वरोगहरं स्मृतम् ।
कषायानुरसं स्वादु सूक्ष्ममुष्णं व्यवायि च ॥
पुराणसर्पिर्गुणमाह सर्पिरिति । प्रतिश्यायशब्दः प्रतिश्याय-
वचनः । पुराणघृतलक्षणं यथा
उग्रगन्धं पुराणं स्याद् दशवर्षस्थितं घृतम् ।
लाक्षारसन्निभं शीतं प्रपुराणमतः परम् ॥
यथा यथा हि जीर्णत्वप्रकर्षस्तथा तथा गुणोत्कर्षः । उक्तं
हि हारीते ।
यथा यथा जरां याति गुणवत् स्यात्तथा तथा ॥ ४६ ॥
क्षीरोत्थितघृतगुणमाह क्षीरघृतमिति ॥ ४७ ॥
सर्पिर्मण्डगुणमाह सर्पिर्मण्ड इति । सर्पिषस्तप्तस्य स्त्यानो-
भवदुपरीतनो भागः सर्पिर्मण्डः ॥ ४८ ॥
इति क्षीरवर्गः ।
जङ्गमस्नेहोत्तमं घृतमभिधाय स्थावरस्नेहोत्तमं तैलमाह
तैलमिति । तैलमिति तिलोद्भवम् । संयोगसंस्कारादिति संयो-
गात् संस्काराच्चेत्यर्थः । संस्कारस्तैलस्य भेषजैः पाकः । संयोग-