दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

तृतीयोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ५६
मानं मन्त्रिदत्तानि बहुलतुरंगमोपेतं चतुरसारथि रथं च दृढतरं कवचं-
मदनुरूपं चापं च विविधबाणपूर्णं तूणीरद्वयं रणसमुचितान्यायुधानि गृ-
हीत्वा युद्धसंनद्धो मदीयबलविश्वासेन रिपूद्धरणोद्युक्तं मन्त्रिणमन्वगाम् ।
परस्परमत्सरेण तुमुलसंगरकरमुभयसैन्यमतिक्रम्य समुल्लसद्भुजाटोपेन
बाणवर्षं तदङ्गे विमुञ्चन्नरातीन्प्राहरम् ।
(१०) ततोऽतियरतुरंगं मद्रथं तन्निकटं नीत्वा शीघ्रलङ्घनोपेतत्-
दीयरथोऽहमरातेः शिरःकर्तनमकार्षम् । तस्मिन्पतिते तदवशिष्टसैनिकेषु
पलायितेषु नानाविधहयगजादिवस्तुजातमादाय परमानन्दसम्भृतो मन्त्री
तुरङ्गमैरश्वैरुपेतं युक्तम् । चतुरो दक्षः सारथिर्यस्य तम् । रथमित्यस्य विशेषणम् ,
कवचं वर्म्म तूणीरद्वयं इषुधियुग्मम् । रणसमुचितानि युद्धयोग्यानि । मदीयबलस्य
विश्वासेन सकलरिपुसैन्यविनाशे सर्वथा समर्थोऽहमिति निर्णीयत्यर्थः । रिपूणां शत्रू-
णामुद्धरणे समुच्छेदे उद्युक्तं प्रवृत्तम् । मन्त्रिणं मानपालम् । परस्परमत्सरेण अन्यो-
न्यद्वेषेण । तुमुलसंगरकरं संकुलयुद्धकारि अतिक्रम्य लङ्घयित्वा । समुल्लसतोः आज्ञ-
मानयोः बाह्वोराटोपेन गर्वेण तदङ्गे तेषां शत्रुसैन्यानां शरीरे ।
(१०) अतित्वराः अतिवेगवन्तस्तुरङ्गमा अश्वा यस्मिन् तम् । मद्रथमित्यस्य
विशेषणम् । तस्य लाटपतेः निकटं समीपम् । शीघ्रलङ्घनेन सत्वराक्रमणेन उपेतः
प्राप्तस्तदीयो लाटपतेरित्यर्थः, रथो येन सः तादृशोऽहम् । अरातेः शत्रोः लाटपते-
रित्यर्थः । शिरःकर्तनं मस्तकच्छेदकम् । तस्मिन् लाटेश्वरे । पतिते मृते इत्यर्थः ।
तस्य लाटेश्वरस्य अवशिष्टेषु सैनिकेषु युद्धानन्तरं स्थितेषु बलेषु । नानाविधं बहु-
प्रकारं हयगजादिवस्तुजातं गजाश्वादिवस्तुसमूहम् । आदाय गृहीत्वा मदर्थमुपायनी-
अत्यन्त आदर तथा आग्रहके साथ भेंट किये हुए घोड़ोंसे खींचे जानेवाले रथपर जिसका
सारथी भी प्रवीण था, दृढ़तर कवच और अपने योग्य धनुष तथा नाना प्रकारके शस्त्राद्यु-
धोंसे सुसज्जित एवं अनेक तरहके बाणोंसे भरे हुए दो तरकस तथा समरके योग्य जिरह-
बख्तर धारण करके मन्त्रीके साथ-साथ युद्धस्थलमें आ पहुँचा । मन्त्रीको मेरे पराक्रमपर पूर्ण
विश्वास था, वह समझता था कि मैं शत्रुदलको पराजित करनेमें तथा उन्हें उखाड़ फेंकनेमें
पूर्ण दक्ष हूं । परस्पर क्रोध होनेसे घमासान युद्ध करनेकी लालसासे परिपूर्ण दोनों सेना-
ओंका अतिक्रमण करके मैं अपने बाहुदण्डके पराक्रमके आटोपसे शत्रुओंके ऊपर बाणोंकी
वृष्टि करने लगा ।
(१०) इसके बादमें बड़े वेगवाले अश्वोंसे सयुक्त अपने रथको शीघ्रही मत्तकालके
रथके समीप ले आया । वह रथको लेकर भाग ही रहा था कि मैंने उसका शिर काट डाला ।
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu