दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

प्रथमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ३५
(७४) कामपालस्य यक्षकन्यासङ्गमे विस्मयमानमानसो राजहंसो
रञ्जितमित्रं सुमित्रं मन्त्रिणमाहूय तदीयभ्रातृपुत्रमर्थपालं विधाय तस्मै
सर्वं वार्त्तादिकं व्याख्यायादात् ।
(७५) ततः परस्मिन्दिवसे वामदेवान्तेवासी तदाश्रमवासी समारा-
धितदेवकीर्त्ति निर्भर्त्सितमारमूर्तिं कुसुमसुकुमारं कुमारमेकवगमय्य नर-
पतिमवादीत्—'देव ! विलोलालकं बालमं निजोत्सङ्गतले निधाय रुदतीं
स्थविरामेकां विलोक्यावोचम्—'स्थविरे ! का त्वम् , अयमर्भकः कस्य
नयनानन्दकरः, कान्तारं किमर्थमागता, शोककारणं किम्' इति ।
(७६) सा करयुगेन बाष्पजलमुन्मृज्य निजशोकशङ्कूत्पाटनक्षमं
(७४) यक्षकन्यासङ्गमे यक्षीविवाहे । विशेषेण स्मयमानं आश्चर्य्यान्वितं मानसं
मनो यस्य सः । रञ्जितानि स्वभावेनावर्जितानि मित्राणि सुहृदो येन तम् । सुमित्रं
तन्नामानं कामपालज्येष्ठभ्रातरम् । अर्थपालं तन्नामानम् ।
(७५) अन्ते वसतीति अन्तेवासी—वामदेवस्यान्तेवासी छात्रः । 'छात्रान्तेवा-
सिनौ शिष्ये' इत्यमरः । तस्य वामदेवस्याश्रमवासी आश्रमस्थः । समाराधिता
प्राप्त्यर्थं संसेविता देवानां कीर्त्तिर्येन तं देवतुल्यकीर्त्तिमन्तमित्यर्थः । निर्भर्त्सिता
स्वसौन्दर्येण तिरस्कृता मारस्य कन्दर्पस्य मूर्त्तिः स्वरूपं येन तम् । कुसुमवत् पुष्प-
मिव सुकुमारं कोमलम् । अवगमय्य प्रापय्य पुरतः संस्थाप्येत्यर्थः । विलोलाश्च-
ञ्चला अलकाः कुन्तला यस्य तम् । उत्सङ्गतले अङ्के । स्थविरां वृद्धाम् । अर्भकः
शिशुः कान्तारं दुर्गममार्गम् ।
(७६) बाष्पजलम् अश्रु । उन्मृज्यापनीय । निजस्य स्वस्य शोक एव शङ्कुः
(७४) कामपालका यक्षकन्यासे सम्पर्क हुआ। इसपर राजहंसका चित्त विस्मित हुआ।
तब उसने सुहृदोंको सुखी बनानेवाले सुमन्त्र नामक मन्त्रीको बुलाया और समस्त वृत्तान्त
सुनाकर उस बालकका नाम अर्थपाल धरा ।
(७५) तत्पश्चात् कुछ दिनोंके अनन्तर एक दिन उसी आश्रमके निवासी वामदेव मुनिके
शिष्यने आकर देवोंके समान कीर्तिशाली तथा कामदेवके समान सुन्दर एवं सुकुमार एक
बालकको वहाँ लाकर राजासे कहा—'हे देव, मैं तीर्थाटन करते हुए कावेरी नदीके तटपर
गया था । वहाँपर चंचलकेशकलापवाले इस बालकको अपनी गोदीमें धरकर रोती हुई एक
वृद्धाको देखा तथा रोनेका कारण पूछा—'ऐ वृद्धे, तुम कौन हो ? यह कुमार किसका है ?
तुम इस वनमें क्यों आयीं ? तुम इतनी दुःखी क्यों हो रही हो ?'
(७६) मेरी जिज्ञासापर वृद्धाने, दोनों हाथोंसे अपने आँखोंके आसुओंको पोंछकर और