दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
द्वितीयोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १८५
णोदचलम् । अभिपततोऽपि नागरिकपुरुषानशङ्कमेव विगृह्य तस्कर इति
तैरभिहन्यमानोऽपि नातिकुपिंतः क्रीडन्निव मदावसन्नहस्तपतितेन निस्त्रिं-
शेन द्वित्रानेव हत्वावघूर्णमानताम्रदृष्टिरपतम् ।
( ५२ ) अनन्तरमार्तरवान्विसृजन्ती शृगालिका ममाभ्याशमगमत् ।
अबध्ये चाहमरिभिः । आपदा तु मदापहारिण्या सद्य एव बोधितस्तत्क्ष-
णोपजातया प्रतिभया व्यचीचरम्—'अहो, ममेयं मोहमूला महत्यापदा-
पतिता । प्रसृततरं च सख्यं मया सह धनमित्रस्य, मत्परिग्रहत्वं च राग-
मञ्जर्याः । मदेनेसा च तौ प्रोर्णतौ श्वो नियतं निग्रहीष्येते । तदियमिह
असिद्वितीयः खड्गमात्रसहायः । रंहसा वेगेन । परेण अतिशयितेन । अभिपततः
सम्मुखमागच्छतः । विगृह्य युद्धं कृत्वा । अभिहन्यमानस्ताड्यमानः । मदेति-
मदेन मत्ततया अवसन्नः शिथिलो यो हस्तस्तस्मात् पतितेन भ्रष्टेन । निस्त्रिं-
शेन खड्गेन द्वित्रान्-द्वौ वा त्रयो वा परिमाणमेषामिति द्वित्रास्तान् ।
अवघूर्णेति-अवघूर्णमाना विह्वला ताम्रा रक्तवर्णा दृष्टिर्नयने यस्य सः । अपतम् ।
भूमाविति शेषः ।
(५२) आर्त्तरवान्-पीडासूचकध्वनीन् । विसृजन्ती-मुञ्चन्ती । रुदती-
त्यर्थः । अभ्याशं समीपम् । अबध्ये बद्धोऽभवम् । बध्यतेः कर्मणि लङ् ।
मदापहारिण्या-मत्ततानाशिन्या । प्रतिभया-प्रज्ञया । व्यचीचरं विचा-
रितवानस्मि । मोहमूला अज्ञाननिबन्धना । आपतिता आगता । प्रसृततरं
प्रसिद्धतरम् । मत्परिग्रहत्वं मद्भार्थ्यात्वम् । मदेनसा मदपराधेन तौ-रागमञ्जरी-
धनमित्रौ । प्रोर्णुतौ-आच्छादितौ अभिभूताविति यावत् । श्वः-आगामि-
दिने । निग्रहीष्येते निग्रहं प्राप्स्यतः । प्रतिपत्तिः कर्त्तव्यम् । यया-प्रतिपत्त्या ।
पकड़ने आये उनसे युद्ध करके तथा उनमें से दो-तीनको ताड़ित कर दिया। मैं
(अपहारवर्मा) मदके जोशमें विह्वल हो करके शिथिल हाथों युक्त तलवार रहित होकर
एवं लाल-लाल नेत्रोंको किये हुए भूमिपर गिर पड़ा।
( ५२ ) इसके अनन्तर पीड़ासूचक शब्दोंको करती हुई शृगालिका भी मेरे पास आ
गयी। मैं (अपहारवर्मा) शत्रुओं द्वारा (नगर-रक्षकों द्वारा) बांध लिया गया।
उन्मादतत्त्वको नाश करनेवाली आपत्तिकाने तत्क्षणमें ही मुझे बुद्धि दी और उसी उत्पन्न हुई
प्रज्ञासे (बुद्धिसे) मैंने विचार किया। 'अहो ! मेरे अज्ञान निबन्धनसे यह विपुला आपत्ति
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu