दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

द्वितीयोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १४३
प्रभृत्यर्थकामवार्तानभिज्ञा वयम् । ज्ञेयौ चेमौ किंरूपौ किंपरिवारौ किंफलौ
च' इति ।
( १६ ) सा त्ववादीत् —'अर्थस्तावदर्जनवर्धनरक्षणत्मकः, कृषिपाशु-
पाल्यवाणिज्यसन्धिविग्रहादिपरिवारः, तीर्थप्रतिपादनफलश्च । कामस्तु
विषयातिसक्तचेतसोः स्त्रीपुंसयोनिरतिशयसुखस्पर्शविशेषः । परिवार-
स्त्वस्य यावदिह रम्यमुज्ज्वलं च । फलं पुनः परमाह्लादनम् , परस्पर-
भावः । ज्ञेयौ-ज्ञातव्यौ । इमौ-अर्थकामौ । किंरूपौ कीदृशस्वरूपौ । किंपरिवारौ-
अनयोरङ्गभूतानि कानीत्यर्थः । केन प्रकारेणेमौ साध्याविति भावः । किंफलौ-
अनयोः परिणामः कीदृश इत्यर्थः ।
( १६ ) सा-काममञ्जरी । अर्जनेति-अर्जनमुपार्जनं सम्पादनमिति यावत् ।
वर्धनं उपचयः । रक्षणं चौरादिभ्यः पालनमेतत्स्वरूपोऽर्थ इति । कृषीति-
कृषिः कर्षणं पाशुपाल्यं गवादिपशुपालनम् वाणिज्यं वणिक्कर्म क्रयविक्रयादि,
सन्धिविग्रहौ राजनीत्युक्तौ एते परिवाराः परिकराः साधनानीति यावद् यस्य सः ।
तीर्थेति-तीर्थे सत्पात्रे प्रतिपादनं दानं फलं परिणामो यस्य सः । विषयेति-
विषयेषु स्रक्चन्दनाद्युपभोग्यपदार्थेषु अतिसक्तम् अत्यन्तलग्नं चेतो मानसं ययो-
स्तथाविधयोः । स्त्री च पुमांश्चेति स्त्रीपुंसौ । 'अचतुर' इत्यादिना निपातात् ।
निरतिशयेति-श्रेष्ठसुखसाक्षात्कारस्वरूपः आलिङ्गनादिरूप इत्यर्थः । अस्य कामस्य ।
यावत् साकल्येन । इह संसारे । रम्यं मनोहरमुज्ज्वलमुत्कृष्टञ्च । संसारे यावन्तो
रमणीया उत्कृष्टाश्च पदार्थाः सन्ति सर्व एव ते कामस्य परिवारा इति भावः ।
परमाह्लादनं उत्कृष्टानन्दजनकम् । परस्परविमर्दजन्म-अन्योन्यालिङ्गनादिजन्यम् ।
हमलोग अर्थ और कामकी बातोंसे अनभिज्ञ रहते आये हैं । इसलिए यह जानना
आवश्यक है कि, इनका क्या स्वरूप है, इनके कौन-कौनसे परिवार हैं और इनका क्या
फल है?'
( १६ ) उस वेश्याने कहा—'अर्जन ( संचय ) वर्धन ( व्यापार आदिके द्वारा
उसे बढ़ाना ) और उसे नष्ट होनेसे बचाना ही अर्थका तत्त्व है । कृषि ( खेती ),
पशुपालन, व्यापार, सन्धि और विग्रह, ये ही अर्थके परिवार हैं । सत्पुरुषोंको दान
देना ही अर्थका फल है । स्त्री-पुरुष वासनावश परस्पर अत्यन्त आसक्त चित्तसे
जिसमें स्पर्श-सुखका अनुभव करते हैं, उसे काम कहते हैं । रमणीयता और उज्ज्वलता
ही इसके परिवार हैं । इस कामका फल परमानन्द है । वह आनन्द स्त्री-पुरुषके