दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
पृष्ठ 110, कुल 474 में से
संदर्भ में पढ़ें११२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
(७) कथमिवैनमनुरक्ता मादृशेष्वपि पुरुषसिंहॆषु सावमाना पापेय-
मवन्तिसुन्दरी । पश्यतु पतिमद्यैव शूलावतंसितमियमनार्यशीला कुलपां-
सनी' इति निर्भर्त्सयन्भीषणभ्रुकुटिदूषितललाटः काल इव काललोहदण्ड-
कर्कशेन बाहुदण्डेनावलम्ब्य हस्ताम्बुजे रेखाम्बुजरथाङ्गलाञ्छने राजपुत्रं
सरभसमाचकर्ष ।
(८) स तु स्वभावधीरः सर्वपौरुषातिभूमिः सहिष्णुत्तैकप्रतिक्रियां
दैवीमेव तामापदमवधार्य 'स्मर तस्या हंसगामिनि, हंसकथायाः । सहस्र-
(७) कथमिवेति—कथमिव केन प्रकारेण । एनं राजवाहनम् । अनुरक्ता
जातेति शेषः । पुरुषसिंहॆषु पुरुषश्रेष्ठेषु । सावमाना सतिरस्कारा । पापा पापशीला ।
शूले अवतंसितमारोपितम् । अनार्य शीलं यस्याः सा-दुष्टस्वभावा । कुलपांसनी
कुलदूषणी । भीषणया भ्रुकुट्या दूषितं ललाटं यस्य सः । कालो यमः । कालः
कृष्णवर्णो यो लोहदण्डस्तद्वत् कर्कशेन कठोरेण । बाहुदण्डेनेत्यस्य विशेषणम् ।
रेखारूपाणि अम्बुजानि पद्मानि, रथाङ्गानि चक्राणि च लाञ्छनानि चिह्नानि ययो-
स्तादृशे । हस्ताम्बुजे इत्यस्य विशेषणम् अवलम्ब्य इत्यस्य च कर्म । सरभसं
सवेगम् । क्रियाविशेषणमिदम् ।
(८) स तु राजवाहनस्तु । सर्वेषां पौरुषाणां पुरुषार्थानाम् । अतिभूमिरधि-
ष्ठानम् । सहिष्णुत्तैव एका केवला प्रतिक्रिया प्रतीकारो यस्यास्ताम् । या आपत्
सहनमन्तरेण अन्योपायसाध्या नेत्यर्थः । वासु वाले । सम्बोधनमेतत् । प्राजपरि-
छिप-छिपकर अनेक पाप किया करता है ? क्या यही वह व्यक्ति है जो स्वभाव का
चंचल है तथा अपनेको ब्राह्मण बतलाता है, सत्य कहो. यह वही दुष्ट है न ?
(७) मेरी समझमें नहीं आता कि क्यों यह पापिन अवन्तिसुन्दरी मेरे ऐसे पुरुष
सिंहको त्यागकर इसपर अनुरक्ता है । अच्छा, तो यह कुलकलंकिनी आज ही अपने प्राण-
प्यारेको फाँसीपर लटका हुआ देखेगी। उक्त रीतिसे धमकियाँ देता हुआ तथा अपनी
भयावनी भ्रुकुटियोंसे ललाट-भागको दूषित करता हुआ वह कालके समान आगे बढ़ा और
लोहेके सदृश अपने बलिष्ठ हाथोंके द्वारा राजकुमारका हाथ पकड़कर झटका देते हुए उसने
उसे अपनी ओर खींच लिया ।
(८) स्वभावतः राजकुमार धैर्यवान् थे । सभी प्रकारके पौरुष भी उनमें थे । किन्तु
सहनशीलता के अतिरिक्त इस समय इस आपत्तिको दूर करनेका कोई उपाय ही न था ।
पर्याप्त रीतिसे विचार करके उन्होंने अपनी प्रेयसीसे कहा—हे प्रिये ! उस राजहंसकी