बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 90, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें६२ बृहत्संहिता
यदि फैलाने के समय सूत्र टूट जाय तो गृहपति की मृत्यु होती है। गाड़ने के समय
कील का मुख नीचे की तरफ हो जाय तो गृहपति को बहुत बड़ा रोग होता है। यदि उस
समय गृहपति और कारीगर दोनों की स्मरण शक्ति नष्ट हो जाय तो दोनों की मृत्यु कहनी
चाहिये। यदि जल से परिपूर्ण कलश लाने के समय गिर जाय तो गृहपति को शिर का
रोग, गिर कर उलट जाय तो गृहस्वामी के कुल में उपद्रव, फूट जाय तो कारीगर की
मृत्यु और कलश हाथ से छूट जाय तो गृहस्वामी की मृत्यु होती है।।१०८-१०९।।
सूत्रे प्रसार्यमाणे यदि सूत्रच्छेदो भवति, तदा गृहपतेर्मृत्युर्भवति। तथा कीलके निख-
नमाने अवाङ्मुखे अधोमुखे गते महान् रोगो गृहभर्तुर्भवति। तथा गृहनाथस्य वेश्मप्रभोः
स्थपतीनां वर्धकिनां च स्मृतिलोपः स्मृतिभ्रंशो यदा भवति, तदा तेषामेव मृत्युरादेश्यो
वक्तव्यः।
कुम्भे घटे आनीयमाने स्कन्धादंसाच्च्युते चलिते शिरोरुग् गृहपतेर्भवति, तथा अप-
वर्जिते अधोमुखे गते कुलोपसर्गः कुलस्योपद्रवस्तस्यैव, तथा भग्ने कुम्भे कर्मवधः
कर्मकाराणां वधो मरणं भवति। कराद्धस्ताच्च्युते पतिते कुम्भे गृहपतेर्मृत्युर्मरणं भवति।
अथ शिलान्यासप्रदर्शनार्थमाह—
दक्षिणपूर्वे कोणे कृत्वा पूजां शिलां न्यसेत् प्रथमम्।
शेषाः प्रदक्षिणेन स्तम्भांश्चैवं समुत्थाप्याः ॥११०॥
छत्रस्रगम्बरयुतः कृतधूपविलेपनः समुत्थाप्यः।
स्तम्भस्तथैव कार्यों द्वारोच्छ्रायः प्रयत्नेन ॥१११॥
पहले उत्तर-पूर्व के कोण (ईशान कोण) में पूजन करके शिलान्यास करे, तत्पश्चात्
प्रदक्षिण क्रम से शेष शिलाओं का न्यास करे। इसी क्रम से स्तम्भों का भी उत्थापन
करना चाहिये। साथ ही छत्र, माला, वस्त्र, धूप और चन्दन से विभूषित करके स्तम्भ
को खड़ा करना चाहिये। इसी प्रकार द्वार को भी यत्नपूर्वक खड़ा करना चाहिये।
दक्षिणपूर्वे कोणे आग्नेयदिशि स्रग्गन्धधूपाम्बरोपहारहिरण्यमद्यमांसादिभिः पूजामर्चां
कृत्वा प्रथममादौ शिलां न्यसेत् स्थापयेत्। शेषा अन्याः शिलाः प्रदक्षिणेन न्यास्याः।
एतदुक्तं भवति—प्राग्दक्षिणस्यां दिशि शिलान्यासं कृत्वा, ततो दक्षिणस्याम्, ततो नैर्ऋ-
त्याम्, ततः पश्चिमायाम्, ततो वायव्याम्, तत उत्तरस्याम्, तत ऐशान्याम्, ततः पूर्वस्यां
दिशि शिलान्यासं कुर्यादिति। केचिदुत्तरपूर्वे कोणे कृत्वा पूजां शिलां न्यसेत् प्रथममिति
पठन्ति। उत्तरपूर्वे चेशानकोणे प्रथमं शिलान्यासं कृत्वा, ततः शेषाः प्रदक्षिणेन न्यास्या
इत्येतल्लोके स्थपतिषु दृश्यत इति। स्तम्भांश्चैवं समुत्थाप्याः, एवमनेनैव प्रकारेण स्तम्भाः
समुत्थाप्याः, यथा शिलान्यासः कृतस्तथा स्तम्भानामुत्थापनं कार्यमिति।
स्तम्भद्वाराणां विशेषफलमाह—स्तम्भश्छत्रेणातपत्रेण स्रग्भिर्मालाभिरम्बरैर्युतः। तथा
कृतधूपविलेपनो दत्तधूपो दत्तानुलेपनः समुत्थाप्यः। तथैव तेनैव प्रकारेण प्रयत्नेन द्वारोच्छ्रायः
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA