बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 659, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंअथ द्वादशमासनामाध्यायः
अथ द्वादशमासनामानि व्याख्यायन्ते। तत्र मार्गशीर्षमासात् प्रभृति द्वादशमासानां
नामान्याह—
मृगशीर्षाद्याः केशवनारायणमाधवाः सगोविन्दाः ।
विष्णुमधुसूदनाख्यौ त्रिविक्रमो वामनश्चैव ॥१॥
श्रीधरनामा तस्मात् सहृषीकेशश्च पद्मनाभश्च ।
दामोदर इत्येते मासाः प्रोक्ता यथासङ्ख्यम् ॥२॥
केशव, नारायण, माधव, गोविन्द, विष्णु, मधुसूदन, त्रिविक्रम, वामन, श्रीधर,
हृषीकेश, पद्मनाभ, दामोदर—ये क्रम से मार्गशीर्ष आदि बारह मासों के नाम हैं। जैसे
कि मार्गशीर्ष का केशव, पौष का नारायण इत्यादि।।१-२।।
मृगशीर्षाद्या इति । मार्गशीर्षमासात् प्रभृति। द्वादशानां मासानां द्वादश नामानि।
तद्यथा—केशवो मार्गशीर्षः। नारायणः पौषः। माधवो माघः। गोविन्दः फाल्गुनः। विष्णुश्चैत्रः।
मधुसूदनाख्यो वैशाखः। त्रिविक्रमो ज्येष्ठः। वामन आषाढः।
तस्मादुत्तरः श्रीधरनामा श्रावणः। हृषीकेशो भाद्रपदः। पद्मनाभ आश्वयुजः। चकारः
समुच्चये। दामोदरः कार्तिकः। इत्येवम्प्रकारा यथासङ्ख्यं यथाक्रमं मासाः प्रोक्ताः कथिताः।
भगवन्नाम्ना मासाः क्रमेणैते ज्ञेया इति। केचित् पठन्ति 'मासेशाः स्युर्यथासङ्ख्यं' इति।
यथासङ्ख्यं यथाक्रममेते द्वादशानां मासानामीशोः स्वामिनः स्युर्भवेयुः।।१-२।।
अथ द्वादशीप्रशंसार्थमाह—
मासनामसमुपोषितो नरो द्वादशीषु विधिवत् प्रकीर्तयन् ।
केशवं समभिपूज्य तत्पदं याति यत्र नहि जन्मजं भयम् ॥३॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां द्वादशमासनामानुकीर्तनं
नाम षडधिकशततमोऽध्यायः ॥१०६॥
मनुष्य विधिपूर्वक द्वादशी में मास के नाम के साथ व्रत रखकर केशव, नारायण
आदि की पूजा करने के पश्चात् उनके नाम का कीर्तन करता हुआ उनके पद को प्राप्त
होता है, जहाँ पर पुनर्जन्म का भय नहीं होता।।३।।
इति 'विमला' हिन्दीटीकायां द्वादशमासनामाध्यायः षडधिकशततमः ॥१०६॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA