सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 490, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 490

४६२ बृहत्संहिता
नासापुटाश्रुपातप्रोथशिरोलोचने च रजनीषु।
विजयाय प्रज्वलनं ताम्रासितहरितशवलानाम्।।
विजयाय सदैव हि सुशुक्लशुकवर्णयोर्ज्वलनमेषु।
एवं च यथासम्भवमन्येष्वपि वाहनेषु फलम्।। इति।।४।।
अन्यदपि चेष्टितमाह—
प्रद्वेषो यवसाम्भसां प्रपतनं स्वेदो निमित्ताद्विना
कम्पो वा वदनाच्च रक्तपतनं धूमस्य वा सम्भवः।
अस्वप्नश्च विरोधिनां निशि दिवा निद्रालसध्यानता
सादोऽधोमुखता विचेष्टितमिदं नेष्टं स्मृतं वाजिनाम् ।।५।।
बिना कारण घास और पानी से विरक्ति, गिरना, पसीने का आना, काँपना, मुँह से
खून निकलना, रात्रि में किसी से द्वेष करते हुये जागना, दिन में नींद, आलस्य और
चिन्ता का आना, साद ( सुस्ती होना ), नीचे मुख करना, ऊपर देखना—घोड़े की ये
सभी चेष्टायें अशुभ होती हैं।।५।।
प्रद्वेषो यवसेति। यवसस्य तृणादेरम्भसामपां च। प्रद्वेषो विरक्तौ। तथा प्रपतनं
प्रपातः। स्वेदो घर्मः। निमित्तं कारणम्। तस्माद्विना तद्व्यतिरेकेण। कम्पो वा निमित्ताद्विना।
वदनान्मुखाद्वा कणादि रक्तस्य शोणितस्य पतनं स्रावः। अस्वप्नश्च विरोधिनां निशीति।
निशि रात्रौ विरोधिनां वैरं कुर्वतामस्वप्नो जागरणम्। दिवा दिवसे निद्रालसत्वं ध्यानता
चिन्ता। सादो वक्षाधः। अधोमुखताऽनूर्ध्वनिरीक्षणम्। वाजिनामश्वानामिदं विचेष्टितं चेष्टितं
नेष्टमशुभं स्मृतमुक्तम्। उक्तं च—
निद्रानिरोधालसनीलनेत्राः प्रध्यानशून्यस्मृतयो दिनेषु।
निशासु चान्योन्यविरोधनिद्रानष्टास्तुरङ्गा न शिवाय भर्तुः।। इति।।५।।
अन्यदपि चेष्टितमाह—
आरोहणमन्यवाजिनां पर्याणादियुतस्य वाजिनः।
उपवाह्यतुरङ्गमस्य वा कल्पस्यैव विपन्नशोभना ।।६।।
पर्याण ( तंग तरहा, पुरुष आदि ) से युत घोड़े के ऊपर दूसरे घोड़े का चढ़ना,
नीरोग और उपवाह्य ( सवार को पीठ पर लेकर चलते-चलते कुछ नहीं खाने वाले )
घोड़े का विपत्ति में आना शुभ नहीं होता है।।६।।
वाजिनोऽश्वस्य पर्याणादियुतस्य पर्याणसंयुक्तस्य। आदिग्रहणात् पुरुषसहितस्य। अन्य-
वाजिनामन्‍याश्वानामारोहणम्। पर्याणादियुतश्चान्योऽश्व आरोहति तन्न शोभनम्। उपवा-
ह्यतुरङ्गमस्य चेति। यस्मिन्नारुह्य गमनं प्रत्युपवाह्यते तस्योपवाह्यतुरङ्गमस्याश्वस्य कल्प-
स्यारोग्यस्य विपन्नशोभना नेष्टेति।।६।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA