सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 396, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 396

३६८ बृहत्संहिता
अथैतेषामपि दोषानाह—
कलुषा मन्दद्युतयो लेखाकीर्णाः सधातवः खण्डाः।
दुर्विद्धा न मनोज्ञाः सशर्कराश्चेति मणिदोषाः ॥४॥
मलिन कान्ति वाले, रेखाओं से व्याप्त, मिट्टी आदि धातुओं से युत, फटे हुये,
अप्रशस्त, छिद्र से युत, सुन्दरता से रहित, कंकड़ों से युक्त—ये सभी मणियों के दोष
कहे गये हैं॥४॥
कलुषा अनिर्मलाः। मन्दद्युतयः स्वल्पकान्तयः। लेखाकीर्णा लेखाभिर्व्याप्ताः। सधातवो
धातुभिर्मृत्तिकादिभिः सहिताः। खण्डाः स्फुटिताः। दुर्विद्धा दुष्टेनाप्रशस्तेन वेधेन संयुक्ताः।
न मनोज्ञा न चित्ताह्लादकाः। सशर्कराः शर्करासंयुक्ताः। इत्येवम्प्रकारा मणिदोषाः ॥४॥
अथ सर्पमणिलक्षणमाह—
भ्रमरशिखिकण्ठवर्णो दीपशिखासमप्रभो भुजङ्गानाम्।
भवति मणिः किल मूर्धनि योऽनर्घेयः स विज्ञेयः ॥५॥
भ्रमर या मयूरकण्ठ के समान वर्ण वाला, दीपशिखा के समान कान्ति वाला और
अमूल्य मणि सर्पों के शिर में होता है॥५॥
भुजङ्गानां सर्पाणां मूर्धनि शिरसि भ्रमरसदृशो द्विरेफकान्तिः। शिखिकण्ठसदृशवर्णो
मयूरगलसमप्रभः। दीपशिखासमप्रभः प्रदीपाग्रकान्तिः। यो मणिर्भवति सोऽनर्घेयोऽमूल्यो
विज्ञेयो ज्ञातव्यः ॥५॥
अस्य प्रभावमाह—
यस्तं बिभर्ति मनुजाधिपतिर्न तस्य
दोषा भवन्ति विषरोगकृताः कदाचित्।
राष्ट्रे च नित्यमभिवर्षति तस्य देवः
शत्रूंश्च नाशयति तस्य मणेः प्रभावात् ॥६॥
जो राजा पूर्वोक्त मणि को धारण करता है, उसको कभी भी विष या रोगसम्बन्धी
दोष नहीं होते। उसके राज्य में इन्द्र सदा वर्षा करते हैं और उस मणि के प्रभाव से वह
राजा अपने शत्रुओं का नाश करने में समर्थ होता है॥६॥
यो मनुजाधिपती राजा तं सर्पमणिं बिभर्ति धारयति तस्य विषकृता रोगकृता दोषा
न कदाचिद्भवन्ति। तस्य च राज्ञो राष्ट्रे देवः शक्रो नित्यं सर्वकालं वर्षति। तस्य च मणेः
प्रभावाच्छत्रून् रिपून् स राजा नाशयति ॥६॥
अथास्य मूल्यपरिज्ञानार्थमाह—
षड्विंशतिः सहस्त्राण्येकस्य मणेः पलप्रमाणस्य।
कर्षत्रयस्य विंशतिरुपादिष्टा पद्मरागस्य ॥७॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA