बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

३६६ बृहत्संहिता
सुरभूषणं लतानामिति । अष्टाधिकसहस्रं लतानां चतुर्हस्तं चत्वारो हस्ता दीर्घं
सुरभूषणं सुराणां देवानां भूषणमलङ्कारं तच्च क्रियते। तस्य नाम संज्ञा इन्दुच्छन्दः। तस्यैवेन्दु-
च्छन्दसोऽर्धेन दलेन पञ्चशतानि चतुरधिकानि लतानां द्विहस्तं च विजयच्छन्दःसंज्ञम्।
शतमष्टयुतमिति । अष्टयुतं शतं लतानां द्विहस्तं च हारः। एकयुताशीतिरेकाशीतिर्लतानां
द्विहस्तं च देवच्छन्दः। अष्टाष्टकोऽर्धहारः। अष्टाभिरष्टकैश्चतुःषष्ट्या लतानामर्धहारः। नव-
षट्कश्चतुष्पञ्चाशल्लता रश्मिकलापाख्यः।
द्वात्रिंशता त्विति । लतानां द्वात्रिंशता युक्तं गुच्छाख्यम्। विंशत्या लतानामर्धगुच्छाख्यः
कीर्तित उक्तः। षोडशभिर्लताभिर्माणवकाख्यः। द्वादशभिर्लताभिरर्धमाणवकः। द्विहस्त इति
सर्वत्रानुवृत्तिः।
मन्दरसंज्ञोऽष्टाभिरिति । अष्टाभिर्लताभिर्मन्दरसंज्ञः। पञ्चभिर्लताभिर्हारफलकमिति
उक्तं कथितम्। सप्तविंशतिर्मुक्ताफलानि हस्तप्रमाणा च नक्षत्रमालेति संज्ञा।
अन्तरमणिसंयुक्तेति । सैव लता हस्तप्रमाणा अन्तरे मध्ये मणिभिः संयुक्ता सुवर्ण-
गुलिकैर्वा कनकगुलिकैरथवान्तरे संयुक्ता मणिसोपानसंज्ञम्। तदेव तरलमणिमध्यम्।
हेमनिबद्धो मणिस्तरलमणिः, स मध्ये यस्य। तेन संयुक्तं चाटुकारमिति ज्ञेयम्।
एकावलीति । यथेष्टसङ्ख्या यथेष्टैर्मुक्ताफलैर्युक्ता हस्तप्रमाणा हस्तसम्मिता मणिभिर्वि-
प्रयुक्ता रहिता एकावली नाम तस्या भवति। या तु यथेष्टसङ्ख्या हस्तप्रमाणा मणिना तु
मध्ये संयोजिता सा भूषणविद्भिर्भूषणलक्षणज्ञैर्यष्टीत्युक्ता कथिता।।३१-३६।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ मुक्तालक्षणं
नामैकाशीतितमोऽध्यायः॥८१॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA