बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 382, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें३५४ बृहत्संहिता
लक्षद्वयं त्र्यंशोनं त्रिभागरहितं मूल्यम्। लक्षमेकं त्रयस्त्रिंशत्सहस्त्राणि शतत्रयं त्रयस्त्रिंशदधिकं
सत्रिभागमित्यर्थः। चतुर्दशभिस्तण्डुलैस्तुलितं तस्यार्धोनं लक्षद्वयं लक्षमेकमित्यर्थः। द्वादश-
भिस्तण्डुलैस्तुलितस्य लक्षद्वयत्रिभागो मूल्यम्। षट्षष्टिसहस्त्राणि षट्शतानि सप्तषष्ट्यधिकानि
त्रिभागद्वय इत्यर्थः। दशभिस्तुलितस्य लक्षद्वयपञ्चांशो मूल्यम्। चत्वारिंशत्सहस्त्राणीत्यर्थः।
अष्टाभिस्तण्डुलैस्तुलितस्य लक्षद्वयषोडशांशो मूल्यम्। द्वादशसहस्त्राणि पञ्चशतानीत्यर्थः।
षड्भिस्तण्डुलैस्तुलितस्य लक्षद्वयात् पञ्चविंशतिको भागो मूल्यम्। अष्टौ सहस्त्राणीत्यर्थः।
चतुर्भिस्तण्डुलैस्तुलितस्य लक्षद्वयाच्छतभागो मूल्यम्। सहस्त्रद्वयं कार्षापणानामित्यर्थः।
अन्तरे स्वबुद्ध्या व्यस्तत्रैराशिकेन मूल्यमूह्यमिति।।१२-१३।।
अथ शुभवज्रलक्षणान्याह—
सर्वद्रव्याभेद्यं लघ्वम्भसि तरति रश्मिवत् स्निग्धम्।
तडिदनलशक्रचापोपमं च वज्रं हितायोक्तम् ।।१४।।
जो हीरा किसी भी वस्तु से टूटने वाला न हो, अल्प जल में भी किरण की तरह
तैरता रहे, निर्मल हो एवं बिजली, अग्नि या इन्द्रधनुष के समान वर्ण वाला हो, वह
कल्याणकारी कहा गया है।।१४।।
यद्वज्रं सर्वद्रव्याभेद्यं न केनचिच्छस्त्रादिनापि भिद्यते। लघु गौरववर्जितम्। अम्भसि
जले तरति निमज्जतीत्यर्थः। रश्मिवत् रश्मयः किरणा विद्यन्ते यस्य तत्। स्निग्धं स्नेह-
संयुक्तम्। तडिद् विद्युत्। अनलोऽग्निः। शक्रचापमिन्द्रधनुः। एषामुपमं सदृशं तद्वज्रं हितायोक्तं
श्रेयसे कथितम्।।१४।।
अथाशुभलक्षणान्याह—
काकपदमक्षिकाकेशधातुयुक्तानि शर्करैर्विद्धम्।
द्विगुणाश्रि दग्धकलुषत्रस्तविशीर्णानि न शुभानि ।।१५।।
काकपद के समान चिह्न वाला, मक्खी के समान चिह्न वाला, केश के समान रेखा-
रूप चिह्न वाला, धातुओं ( मिट्टियों ) से युक्त, कंकड़ से विद्ध, कथित लक्षण से दुगुने
कोण वाला, आग से जला हुआ, मलिन, कान्तिहीन एवं जर्जर हीरा शुभदायी नहीं होता
है।।१५।।
यानि वज्राणि काकपदैः काकपदाकृतिभिश्चिह्नैः। मक्षिकाभिस्तदाकृतिभिः। केशैर्बाल-
सदृशरेखाभिः। धातुभिर्मृत्तिकाभिः। एतैर्युक्तानि। तथा यच्छर्करैर्युक्तं यच्च विद्धं वेधसंयुक्तम्।
यच्च द्विगुणाश्रि लक्षणाभिरश्रिभिर्द्विगुणाभिर्युक्तम्। दग्धमग्निना। कलुषं विवर्णम्। त्रस्तं
विगतकान्ति। विशीर्णं जर्जरितम्। एतानि न शुभानि, अशोभनानि ।।१५।।
अन्यदप्याह—
यानि च बुद्बुददलिताग्रचिपिटवासीफलप्रदीर्घाणि।
सर्वेषां चैतेषां मूल्याद् भागोऽष्टमो हानिः ।।१६।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA