बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 279, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंपञ्चमनुष्यविभागाध्यायः २५१
पञ्चाष्टौ चोर्ध्वमास्यं श्रुतिविवरमपि त्र्यङ्गलोनं च तिर्यग्
दीप्ताक्षं सत्कपोलं समसितदशनं नातिमांसाधरोष्ठम् ॥१०॥
मालव्य पुरुष हाथी के समान नासिका वाला, तुल्य भुजा वाला, जानु तक लम्बे
हाथ वाला, पुष्ट अंगसन्धि वाला, समान सुन्दर शरीर वाला, कृश मध्य भाग वाला,
ठोढ़ी से शिर तक की तेरह अंगुल ऊँचाई वाला, ठोढ़ी से कान के छिद्र तक तिरछी दश
अंगुल ऊँचाई वाला, दीप्त मुख और नेत्र वाला, सुन्दर कपोल वाला, समान और
सफेद दाँत वाला तथा पतले अधर वाला होता है॥१०॥
मालव्यनामा शुक्रेण योऽसावुत्पद्यते योगस्तस्येदं लक्षणम्, यथा—स नरो नागनासो
नागो हस्ती नागस्येव नासा यस्य। दीर्घनास इत्यर्थः। समभुजयुगलः, समं तुल्यं भुज-
युगलं बाहुद्वयं यस्य। अथवा नागनासासमभुजयुगलः, नागनासासमं करिकरसदृशं बाहुद्वयं
यस्य सः। जानुसम्प्राप्तहस्त आजानुलम्बबाहुः। मांसैः पूर्णाङ्गसन्धिः, मांसैः परिपूर्णाः सर्वाङ्ग-
सन्धयो यस्य। अनुल्बणास्थिरित्यर्थः। समरुचिरतनुः समा तुल्या रुचिरा श्रेष्ठा तनुः शरीरं
यस्य। मध्यभागे कक्ष्याप्रदेशे कृशो दुर्बलः। पञ्चाष्टौ चोर्ध्वमास्यम्, पञ्च च अष्टौ च पञ्चाष्टौ
त्रयोदशाङ्गुलानि, ऊर्ध्वमास्यमूर्ध्वमानेनास्यं चिबुकाल्ललाटान्तं यावत् त्रयोदशाङ्गुलं भवति।
चिबुकाच्छ्रवणविवरं यावत् त्र्यङ्गलोनं तिर्यग् भवति। चिबुकमध्यात् कर्णविवरं यावत्
तिर्यक् कृत्वा दशाङ्गुलानि भवन्तीत्यर्थः। दीप्ताक्षं दीप्ते स्फुटे अक्षिणी यस्य। सत्कपोलं
शोभनकपोलम्। समसितदशनं समास्तुल्याः सिताः श्वेता दशना दन्ता यस्य। नातिमांस-
लमधरमोष्ठं यस्य॥१०॥
अस्य च यथाविधिस্বরূপमाह—
मालवान् स भरुकच्छसुराष्ट्रान् लाटसिन्धुविषयप्रभृतींश्च।
विक्रमार्जितधनोऽवति राजा पारियात्रनिलयान् कृतबुद्धिः ॥११॥
मालव्य पुरुष मालव, मरु, कच्छ, सुराष्ट्र (सूरत), लाट, सिन्धु देश और पारियात्र
पर्वतवासियों की रक्षा करने वाला, अपने पराक्रम से धन कमाने वाला तथा सुन्दर बुद्धि
वाला राजा होता है॥११॥
मालवान् जनान्। भरुकच्छान् जनानेव। सुराष्ट्रान् जनान्। लाटदेशः प्रसिद्धः। सिन्धु-
विषयः प्रसिद्ध एव। एतत्प्रभृतींश्च देशानवति रक्षति। कीदृशः ? विक्रमार्जितधनो विक्रमेण
प्रतापेनार्जितं धनं वित्तं येन तथाभूतः। स राजा पारियात्रनिलयान् पारियात्रः पर्वतस्तत्र
कृतं निलयं गृहं यैस्तान्। कृतबुद्धिः शोभनमतिः सन्नवति॥११॥
अन्यदप्याह—
सप्ततिवर्षो मालव्योऽयं त्यक्ष्यति सम्यक् प्राणांस्तीर्थे।
लक्षणमेतत् सम्यक् प्रोक्तं शेषनराणां चातो वक्ष्ये ॥१२॥
मालव्य पुरुष की आयु सत्तर वर्ष की होती है और वह तीर्थस्थान पर प्राण छोड़ता
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA