बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 277, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंपञ्चमनुष्यविभागाध्यायः २४९
अथ कस्माद् ग्रहात् को गुणो भवत्येतदाह—
भौमात् सत्त्वं गुरुता बुधात् सुरेज्यात् स्वरः सितात् स्नेहः।
वर्णः सौरादेषां गुणदोषैः साध्वसाधुत्वम् ॥५॥
मंगल से सत्त्व, बुध से गुरुता, बृहस्पति से स्वर, शुक्र से स्नेह और शनि से
कान्ति होती है। यदि मंगल आदि ग्रह बली हों तो पुरुष सत्त्व आदि गुणों से युत और
निर्बल हों तो सत्त्व आदि गुणों से रहित होता है॥५॥
एषां पुरुषाणां भौमात् कुजात् सत्त्वं भवति। सत्त्वशब्दो विशिष्टगुणवाचकः। गुरुता
गौरवं परिपुष्टता बुधात्। सुरेज्याद् गुरोः स्वरः शब्दः। सिताच्छुक्रात् स्नेहो निर्मलता।
सौराच्छनैश्चराद्वर्णः कान्तिः। किमेतत् सर्वदा भवति? नेत्याह—गुणदोषैः साध्वसाधुत्वम्।
एषां ग्रहाणां गुणैः सबलत्वेन साधुत्वं सत्त्वादीनां सम्पद्भवति। दोषैर्हीनबलसत्त्वेनासाधुत्वं
सत्त्वानामापद्भवति। तथा च सारावल्याम्—
महीसुतात् सत्त्वमुदाहरन्ति गुरुत्वमिन्दोस्तनयाद् गुरोश्च।
स्वरः सितात् स्नेहमतोऽनुवर्णं बलाबलैः पूर्णलघूनि चैषाम्॥ इति॥५॥
अथ सङ्कीर्णानां विशेषमाह—
सङ्कीर्णाः स्युर्न नृपा दशासु तेषां भवन्ति सुखभाजः।
रिपुगृहनीचोच्चच्युतसत्पापनरीक्षणैर्भेदाः ॥६॥
सङ्कीर्ण लक्षण वाले मनुष्य राजा नहीं; किन्तु भौम आदि ग्रहों की दशा में सुखी
होते हैं। शत्रुगृह, नीच, उच्च-इन स्थानों से चलित शुभ और पापग्रहों की दृष्टि से भेद
होते हैं। उन भेदों से मनुष्य में सङ्कीर्णता दोष होता है॥६॥
सङ्कीर्णाः पुरुषा नृपा राजानो न स्युर्न भवेयुः। तेषां ग्रहाणां भौमादीनां दशासु सुखभाजः
सुखिता भवन्ति। रिपुगृहेति। रिपुगृहं शत्रुक्षेत्रम्। नीचगृहं प्रसिद्धम्। उच्चत्वं जातके
प्रसिद्धम्। तस्माद्ये च्युताश्चलिता ग्रहास्तैरवलोकिता दृष्टाः सन्तः शुभग्रहाः पूर्णचन्द्रबुध-
जीवशुक्राः, पापाः क्षीणचन्द्रभौमरविशनयः। रिपुगृहनीचोच्चच्युतानां शुभानां पापानां च
निरीक्षणैरवलोकनैर्भेदा भवन्ति। तैर्भेदैस्तेषां पुरुषाणां सङ्कीर्णता भवतीत्यर्थः। तथा च
सारावल्याम्—
बलरहितेन्दुरविभ्यां युक्तैर्भौमादिभिर्ग्रहैर्मिश्राः।
न भवन्ति भूमिपाला दशासु तेषां सुतार्थयुताः॥ इति॥६॥
अधुना तेषां भौमादियुक्तहंसजातीनां प्रमाणमाह—
षण्णवतिरङ्गुलानां व्यायामो दीर्घता च हंसस्य।
शशरुचकभद्रमालव्यसंज्ञितास्त्र्यङ्गुलविवृद्ध्या ॥७॥
९६ अंगुल ऊँचाई और ९६ अंगुल व्यायाम (दोनों भुजा फैलाकर कर चौड़ाई)
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA