सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 276, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 276

२४८ बृहत्संहिता
सूर्य बली हो तो पुरुष परिपूर्ण सत्त्व वाला एवं चन्द्र बली हो तो मानसिक बल
वाला होता है। सूर्य-चन्द्र दोनों जिस राशि के भेद (राशि, होरा, द्रेष्काण, नवांश,
द्वादशांश और त्रिंशाश) में बैठे हों, उस राशिपति के धातु, महाभूत, प्रकृति, कान्ति,
वर्ण, सत्त्व, रूप आदि लक्षणों से युत पुरुष होता है। बली सूर्य और चन्द्र जिस-जिस
ग्रह के राशिभेद में बैठे हों, उन ग्रहों के धातु आदि लक्षणों से युत पुरुष होता है अथवा
सूर्य-चन्द्र दोनों में से एक बली होकर जिस ग्रह के राशिभेद में स्थित हों, उस ग्रह के
धातु आदि लक्षणों से युत पुरुष होता है अथवा दोनों निर्बल होकर जिस-जिस ग्रह के
राशिभेद में स्थित हों, उन दोनों के मिश्रित लक्षणों से युत पुरुष होता है॥३-४॥
सत्त्वमहीनं सूर्यादिति। सत्त्वं गुणभागः, अहीनं परिपूर्णम्, सूर्यादादित्यात् तुल्यस्य
पुरुषस्य भवति। बलवशात् शारीरं देहगुणस्तनोः कान्तिः। मानसं बलमवस्कन्दता। तच्चन्द्र-
बलात् चन्द्रबलवशाद्भवति। कथमित्याह—यद्राशिभेदयुक्ताविति। एतावर्कचन्द्रौ यद्राशि-
भेद्युक्तौ यस्मिन् राशिभेदे होराद्रेष्काणनवांशद्वादशभागत्रिंशद्भागाख्ये कुजादिसम्बन्धिनि
स्वे वा युक्तौ स्थितौ तस्य राशिभेदस्य योऽधिपतिर्ग्रहस्तल्लक्षणैस्तैर्लक्षणैर्युक्तः स पुमान्
भवति। राशिभेदका जातके भेदाध्याये प्रोक्ताः।
तद्धात्तुमहाभूतप्रकृतिरिति। यद्राशिभेदयुक्तावेतौ तल्लक्षणः स पुमानित्युक्तम्।
तत्र तद्धात्तुस्तदीयस्तस्य धातुर्भवति। तद्यथा धातवः—
स्नाय्वस्थ्यसृक्त्वगथ शुक्रवसा च मज्जा।
मन्दार्कचन्द्रबुधशुक्रसुरेज्यभौमाः ॥ इति।
महाभूतानि पृथिव्यादीनां भौमादीनां ग्रहाणामुक्तानि। तद्यथा—'शिखिभूखपयोमरुद्गणा-
नामधिपा भूमिसुतादयः क्रमेण' इति। अर्कचन्द्रयोर्वह्न्यम्बुप्रकृतिर्वातपित्तश्लेष्मात्मिका।
अथवा 'महीस्वभावः शुभपुष्पगन्धः' इत्याद्युक्तम्। द्युतिः कान्तिश्छाया। चण्डाधृष्या पद्म-
हेमाग्निवर्णा इति। 'द्युतिमान् वर्णस्निग्धः' इत्यादिवर्णः। यथा—'रक्तश्यामो भास्कर' इत्यादि।
सत्त्वं गुणभागः। सत्त्वग्रहणं गुणत्रयोपलक्षणार्थम्। त्रयो गुणाः सत्त्वरजस्तमांसि चन्द्रार्कजीवा
इत्युक्ताः।
रूपं यथा—'मधुपिङ्गलदृक्' इत्यादि। आदिग्रहणाच्चेष्टास्वभावकर्मकौशलाः। एतैर्युक्तो
भवति। रविचन्द्रौ सबलौ गृहहोराद्रेष्काणनवांशकद्वादशभागत्रिंशद्भागेषु यस्य यस्य ग्रहस्य
स्थितौ तेषां ग्रहाणां तत्तन्महाभूतादिभिर्युक्तः पुमान् भवति। अबलरवीन्दुयुतैरिति। तै
राशिभेदैरबलरवीन्दुयुतैर्बलरहितार्कचन्द्रयुक्तैर्लक्षणैः सङ्कीर्णा व्यामिश्रास्ते पुरुषा भवन्ति।
एतदुक्तं भवति—चन्द्रार्कयोर्बली यो यस्मिन् राशिभेदे भवत्येकस्तल्लक्षणो भवति स पुरुषः।
अथ तावबलौ भवतस्तदा यत्रार्कः स्थितो यत्र चन्द्रः स्थितस्तैर्व्यामिश्रैर्लक्षणैर्युक्तो भवति।
तथा च सारावल्याम्—
बलरहितेन्दुरविभ्यां युतैर्भौमादिभिर्मिश्राः।
न भवन्ति भूमिपाला दशासु तेषां सुतार्थयुताः॥ इति॥३-४॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA