बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 271, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंपुरुषलक्षणाध्यायः २४३
अथ प्रकृतिलक्षणमाह—
भूजलशिख्यनिलाम्बरसुरनररक्षःपिशाचकतिरश्चाम् ।
सत्त्वेन भवति पुरुषो लक्षणमेतद् भवति तेषाम् ॥१०८॥
पुरुषों में भूमि, जल, अग्नि, वायु, आकाश, देवता, मनुष्य, राक्षस, पिशाच, तिरछे
चलने वाले—इनका सत्त्व ( स्वभाव ) होता है, उनके ये वक्ष्यमाण लक्षण हैं॥१०८॥
भूः प्रसिद्धा। जलं वारुणम्। शिखी अग्निः। अनिलो वायुः। अम्बरमाकाशम्। सुरा
देवाः। नरा मनुष्याः। रक्षो राक्षसः। पिशाचा देवयोनयः। तिर्यञ्चस्तिर्यग्जातयः। एतेषां
सत्त्वेन प्रकृत्या पुरुषो नरो भवति। तेषां चैतद्वक्ष्यमाणं लक्षणं भवति। अत्र केचित् पठन्ति—
‘भूजलशिख्यनिलाम्बरसुरनररक्षःपिशाचतिर्यञ्चम्’ इति। तन्न; यस्मात् तिरश्चामिति भवितव्यम्।
तस्मात् प्राक्तनः पाठः शोभनः॥१०८॥
तत्र भूजलस्वभावयोर्लक्षणमाह—
महीस्वभावः शुभपुष्पगन्धः
सम्भोगवान् सुश्वसनः स्थिरश्च ।
तोयस्वभावो बहुतोयपायी
प्रियाभिभाषी रसभाजनश्च ॥१०९॥
भूमि प्रकृति वाला पुरुष सुन्दर पुष्पों के समान गन्ध वाला, भोगी, सुगन्धियुत
श्वास वाला और स्थिर स्वभाव वाला होता है। जल प्रकृति वाला मनुष्य अधिक जल
पीने वाला, मधुर बोलने वाला और मधुर रसप्रिय होता है॥१०९॥
महीस्वभावः भूप्रकृतिः पुरुषः। शुभपुष्पगन्धः शोभनानां चम्पकप्रभृतीनां पुष्पाणां
कुसुमानां सदृशो गन्धो यस्य स सम्भोगवान् सम्भोगशीलः। सुश्वसनः शोभनः श्वसनो
वातो यस्य। श्वसनशब्देनात्र सुखवहो वातः। स च सुगन्धस्तस्य भवतीत्यर्थः। स्थिरश्च
स्थिरस्वभावः। तोयस्वभावो जलप्रकृतिर्बहुतोयपायी बहु प्रभूतं तोयं जलं पिबति तच्छीलः।
प्रियाभिभाषी प्रियमनुकूलमभिभाषते वक्ति। रसभाजनश्च रसा मधुरादयस्तेषां भाजनो
योग्यस्तत्प्रियः। केचिद्रसभोजनश्चेति पठन्ति॥१०९॥
अथाग्निमारुतयोर्लक्षणमाह—
अग्निप्रकृत्या चपलोऽतितीक्ष्णश्चण्डः क्षुधालुर्बहुभोजनश्च ।
वायोः स्वभावेन चलः कृशश्च क्षिप्रञ्च कोपस्य वशं प्रयाति ॥११०॥
अग्नि प्रकृति वाला मनुष्य चञ्चल, खल, क्रूर, क्षुधा को नहीं सहने वाला और
बहुत भोजन करने वाला होता है। वायु प्रकृति वाला मनुष्य चञ्चल, दुर्बल और बहुत
जल्दी क्रोध के वश में आने वाला होता है॥११०॥
अग्निप्रकृत्या नरश्चपलः क्रियास्वनवस्थितः। अतितीक्ष्णः खलः। चण्डः क्रूरः।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA