सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 270, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 270

२४२ बृहत्संहिता
मुँखैर्वदनैः शरीरैश्च देहैर्निःस्वसुखा भवन्ति। निःस्वा निर्धनाः। निःसुखाः सुखरहिताश्च।
तेषामशुभं प्राग्जन्म। इत्यनूक्तम्॥१०३-१०४॥
अथोन्मानलक्षणमाह—
अष्टशतं षण्णवतिः परिमाणं चतुरशीतिरति पुंसाम्।
उत्तमसमहीनानामङ्गुलसङ्ख्या स्वमानेन ॥१०५॥
अपनी अंगुलियों से १०८ अंगुल अपनी ऊँचाई हो तो उत्तम, ९६ अंगुल हो तो
मध्यम और ८४ अंगुल हो तो अधम होता है॥१०५॥
पुंसां पुरुषाणां स्वमानेनात्मीयप्रमाणेनाङ्गुलसङ्ख्याङ्गुलप्रमाणम्। अष्टशतमष्टाधिकं
शतं स्वाङ्गुलैरुत्तमानां नराणां परिमाणं भवति। षण्णवतिरङ्गुलानि मध्यमानाम्। चतुर-
शीतिरङ्गुलानि हीनानां परिमाणं भवति। उत्थितस्य पुरुषस्य भूपदसंयोगाच्छिरोमध्यं यावत्
सूत्रं दत्त्वा तन्मापयेत् स्वाङ्गुलैरिति स्थितिः। इत्युन्मानम्॥१०५॥
अथ मानलक्षणमाह—
भारार्धतनुः सुखभाक् तुलितोऽतो दुःखभागभवतूनः।
भारोऽतीवाढ्यानामध्यर्धः सर्वधरणीशः ॥१०६॥
एक भार में दो हजार पल होते हैं। आधा भार वाला पुरुष सुखी, इससे कम भार
वाला दुःखी, एक भार वाला अति धनी और डेढ भार वाला चक्रवर्ती होता है॥१०६॥
भारः पलसहस्रद्वयम्। यः पुरुषस्तुलायां तुलितो भारार्धतनुर्भवति दशपलशतानीत्यर्थः।
स सुखभाक् सुखितो भवति। अतोऽस्माद्भारार्धाद् य ऊनतनुः स दुःखभाग् दुःखितो
भवति। भारप्रमाणतनुरतीवाढ्यानामतिधनिनां भवति। अध्यर्धभारतनुस्त्रिसहस्रपलानि यः
स सर्वधरणीशः, सार्वभौमो राजा भवतीत्यर्थः॥१०६॥
कस्मिन् काले उन्मानमानेन मापयेदित्येतत्प्रतिपादयन्नाह—
विंशतिवर्षा नारी पुरुषः खलु पञ्चविंशतिभिरब्दैः।
अर्हति मानोन्मानं जीवितभागे चतुर्थे वा ॥१०७॥
बीस वर्ष की स्त्री और पच्चीस वर्ष वाले पुरुष के उन्मान और मान का विचार
करना चाहिये अथवा गणित से निर्णीत आयु का चतुर्थ भाग व्यतीत हो जाने पर उन्मान
और मान का विचार करना चाहिये॥१०७॥
नारी स्त्री विंशतिवर्षा मानोन्मानमर्हति। मानं तुलामानम्, उन्मानमूर्ध्वमानमङ्गुलादि।
एवं पुरुषो नरो वर्षपञ्चविंशत्या मानोन्मानमर्हति, मानोन्मानयोग्यो भवति। खलुशब्दो
वाक्यालङ्कारे। वर्षशतं जीवितप्रमाणं निश्चित्य विंशतिवर्षा नारीत्युक्तम्। जीवितभागे चतुर्थे-
ऽतीते वा मानोन्मानमर्हति। वर्षशतादूने तु जीविते निश्चिते चतुर्थभाग इत्युक्तम्। इति
मानम्॥१०७॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA