बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 268, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें२४० बृहत्संहिता
भवन्ति। मृदुभिः सुभगाः सौभाग्योपेता भवन्ति। तनुभिस्त्वग्भिर्विचक्षणाः पण्डिताः। ये
मज्जासारा नरा मेदःसाराश्च ते सुशरीराः शोभनशरीरा भवन्तीति तल्लक्षणम्। ते च पुत्र-
वित्तयुताः सुतधनान्विता भवन्तीति।।९८।।
अथास्थिशुक्रसारमाह—
स्थूलास्थिरस्थिसारो बलवान् विद्यान्तगः सुरूपश्च।
बहुगुरुशुक्राः सुभगा विद्वांसो रूपवन्तश्च ॥९९॥
अस्थिसार वाला मनुष्य मोटी हड्डी वाला, बलवान्, विद्वान् और सुन्दर होता है।
वीर्यसार वाला मनुष्य गाढ़े वीर्य वाला, भाग्यशाली, विद्वान् और सुन्दर होता है।।९९।।
स्थूलान्यस्थीनि यस्य सोऽस्थिसारः स च बलवान् प्राणी भवति। विद्यान्तगो विद्या-
स्वन्तः शक्तः, सुरूपः शोभनरूपश्च भवति। बहुगुरुशुक्राः, बहु प्रभूतं गुरु घनं शुक्लं
येषां ते शुक्रसारास्ते च सुभगाः, सौभाग्योपेता विद्वांसः पाठकाः पण्डिता रूपवन्तः सुरूपाश्च
भवन्ति।।९९।।
अथ मांससारलक्षणं संहतिलक्षणं चाह—
उपचितदेहो विद्वान् धनी सुरूपश्च मांससारो यः।
सङ्घात इति च सुश्लिष्टसन्धिता सुखभुजो ज्ञेया ॥१००॥
मांससार वाला मनुष्य स्थूल शरीर वाला, विद्वान्, धनी और सुन्दर रूप वाला
होता है। समस्त अंगसन्धियों की सुश्लिष्टता को 'संघात' कहा जाता है। संघातयुत मनुष्य
सुखी होते हैं।।१००।।
उपचितदेहः स्थूलशरीरः। स मांससारः स च विद्वान् पण्डितः। धनी वित्तवान् सुरूपः
शोभनरूपो भवति—इति सारः।
अथ संहतिलक्षणम्—सङ्घात इति। सुश्लिष्टसन्धिता सर्वाङ्गसन्धीनां सुश्लिष्टत्वं
सङ्घातः। सा च सुश्लिष्टसन्धिता सुखभुजः सुखिनो ज्ञेया। सुश्लिष्टसन्धिता येषां ते
सुखभुज इत्यर्थः।।१००।।
अथ स्नेहलक्षणमाह—
स्नेहः पञ्चसु लक्ष्यो वाग्जिह्वादन्तनेत्रनखसंस्थः।
सुतधनसौभाग्ययुताः स्निग्धैस्तैर्निर्धना रूक्षैः ॥१०१॥
पुरुष की वाणी, जीभ, दाँत, आँख, नख—इन पाँच स्थानों में स्नेह का विचार
करना चाहिये। जिनके ये पाँचों स्निग्ध हों वे पुरुष पुत्र, धन और सौभाग्य से युत तथा
जिनके रूक्ष हों वे निर्धन होते हैं।।१०१।।
पञ्चसु स्नेहो लक्ष्यो विचार्यः। केषु? वाचि वचने। जिह्वायां रसनायाम्। दन्तेषु
रदेषु। नेत्रयोश्चक्षुषोः। नखेषु कररुहेषु। एतेषु संस्थः। तैश्च वागादिभिः सर्वैः स्निग्धैः सस्नेहैः
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA