बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 267, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंपुरुषलक्षणाध्यायः २३९
भिन्नो जर्जरितश्चैव मिर्मिणो गद्गदस्तथा।
क्षामस्वरस्तथैवोक्ताः समुद्रेणाभिनिन्दिताः ॥
स्वरैरेभिः कलिक्रोधलोभमोहतमोरजः।
नैर्घृण्यमभिमानं च पारुष्यं शाठ्यमेव च।। इति स्वरः ।।९५।।
अथ सारानाह—
सप्त भवन्ति च सारा मेदोमज्जात्वगस्थिशुक्राणि ।
रुधिरं मांसं चेति प्राणभृतां तत्समासफलम् ।।९६।।
शरीर में मेद (हड्डियों के अन्तर्गत स्नेह भाग), मज्जा (खोपड़ी के मध्य का
स्नेह भाग), चमड़ा, हड्डी, वीर्य, रुधिर, मांस—ये सात सार होते हैं। अब यहाँ संक्षेप
से इनके फल कहते हैं ।।९६।।
सप्त नराणां सारा भवन्ति । मेदोऽस्थ्यन्तरगतः स्नेहभागः। मज्जा कपालान्तरस्था।
त्वक् चर्म। अस्थि प्रसिद्धम्। शुक्रं रेतः। रुधिरं रक्तम्। मांसं पललम्। चशब्दः समुच्चये।
इत्येवम्प्रकाराः सप्त साराः प्राणभृतां देहिनां भवन्ति। तत्समासफलं तेषां संक्षेपफलं
कथ्यत इति ।।९६।।
तत्र तावद्रक्तसारस्य लक्षणमाह—
ताल्वोष्ठदन्तपालीजिह्वानेत्रान्तपायुकरचरणैः ।
रक्ते तु रक्तसारा बहुसुखवनितार्थपुत्रयुताः ॥९७॥
जिसके तालु, ओंठ, दाँत, मांस, जीभ, नेत्र के अन्तभाग, गुदा, हाथ, पाँव—ये
सभी लाल हों, वे रुधिरसार वाले मनुष्य होते हैं। रुधिरसार वाले पुरुष बहुत सुख, स्त्री,
धन और पुत्रों से युत होते हैं।।९७।।
ताल्वास्यपृष्ठभागः। ओष्ठौ दन्तच्छदौ। दन्तपाली दन्तमांसपङ्क्तिः। जिह्वा रसना।
नेत्रान्तं चक्षुष्पर्यन्तम्। पायुर्गुह्यस्थानम्। करौ हस्तौ। चरणौ पादौ। अस्मिन्नष्टके रक्ते
लोहिते सति रक्तसारा नरा भवन्ति। ते च बहुभिः सुखैर्वनिताभिः स्त्रीभिर्बहुभिरर्थैर्धनैर्बहुभिः
पुत्रैः सुतैश्च युताः संयुक्ता भवन्ति ।।९७।।
अथ त्वग्मज्जामेदःसारानाह—
स्निग्धत्वक्का धनिनो मृदुभिः सुभगा विचक्षणास्तनुभिः ।
मज्जामेदःसाराः सुशरीराः पुत्रवित्तयुताः ॥९८॥
स्निग्ध त्वचा वाले पुरुष धनी, कोमल त्वचा वाले भाग्यशाली और पतली त्वचा
वाले पण्डित होते हैं। मज्जासार वाले तथा मेदसार वाले मनुष्य सुन्दर, पुत्रवान और
धनी होते हैं।।९८।।
त्वक् चर्म। तच्च स्निग्धमरूक्षं येषां ते स्निग्धत्वक्कास्ते च धनिनो वित्तान्विता
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA