बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

अथाश्वललक्षणाध्यायः
अथाश्वलक्षणं व्याख्यायते। तत्र प्रदेशज्ञानं विना न किञ्चिद् ज्ञायते, तस्मात् प्रदेशा-
ध्यायः प्रथमत एव लिख्यते—
अविज्ञाय प्रदेशांस्तु भिषक् कर्मसु मुह्यति।
प्रदेशोद्देशविज्ञानमतो यत्नेन वाजिनाम्।।
वक्ष्यते तेष्वधीना हि सिद्धिः कर्मसु सर्वदा।
जिह्वा कण्ठे निबद्धा हि गलनालं च तत् स्मृतम्।।
सूनाधस्तात्तु जिह्वायास्तालु तस्यास्तथोपरि।
पीठ्यो हनुनिबद्धा हि दंष्ट्रे तासामथाग्रजे।।
ततो द्विजा व्यञ्जिनस्तेषामुपरि चोत्तराः।
अधस्ताद् द्विजदंष्ट्राणां मध्ये तु चिबुकं स्मृतम्।।
दशनाच्छादनावोष्ठौ तयोः पार्श्वे च सृक्किणी।
प्रपाणमुत्तरोष्ठस्य स्यादूर्ध्वं प्रोथमेव च।।
नासापुटौ प्रोथपार्श्वे घोणा प्रोथाक्षिमध्यतः।
नासावंशोद्भवौ गल्लौ क्षीरिके च तथोपरि।।
घोणाहन्वन्तरे गण्डौ तयोर्मध्येऽश्रुपातनम्।
नेत्रे तथोपरि स्यातां तयोः प्रच्छादनं ततः।।
अभ्यन्तरं सितं कृष्णं दृष्टिमण्डलमेव च।
कनीनिके चान्तकोणे तथापाङ्गौ च बाह्यतः।।
वर्त्मोपरि च पक्ष्माणि अक्षिकूटे तथोपरि।
भ्रुवौ तथोपरिष्टात्तु ललाटं भ्रुश्र्ववान्तरम्।।
श्रुवं ललाटोपरि च शिरः कर्णोत्तरं भवेत्।
तदाश्रितो मस्तकश्च कर्णौ तस्यैव पार्श्वयोः।।
कर्णमूले शष्कुली स्यात् कर्णशङ्खान्तरे कटः।
कटापाङ्गान्तरे शङ्खो घटी बाह्ये च शङ्खयोः।।
चिबुकस्योपरि हनू गण्डावुपरि चैतयोः।
हन्वोश्च गलनाड्योश्च निगालो मध्य उच्यते।।
निगालाधो गलः कण्ठो वक्षः क्रोडोऽथ हृत्ततः।
विदुर्मन्दविदुश्चैव कर्णस्याधः षडङ्गुले।।
विद्वोरुभयतोऽधस्ताद् मध्ये कण्ठनिबन्धनम्।
शिरोवाहान्तरे ग्रीवा जत्रुग्रीवान्तरे वहः।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA