सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 193, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 193

प्रतिमाप्रतिष्ठापनाध्यायः १६५
ततस्तस्याः सुप्तायाः किं कुर्यादित्याह—
सुप्तां सगीतनृत्यैर्जागरणैः सम्यगेवमधिवास्य ।
दैवज्ञसम्प्रदिष्टे काले संस्थापनं कुर्यात् ॥१५॥
सोई हुई प्रतिमा को गीत, नृत्य और जागरण के द्वारा अधिवासन करके दैवज्ञों के
द्वारा प्रतिपादित मुहूर्त्त में उसकी प्रतिष्ठा करनी चाहिये ॥१५॥
तां प्रतिमां सुप्तां सगीतनृत्यैर्गाननृत्यसहितैर्जागरणैरस्वापनिषेवणैः सम्यक् कृत्वैवमनेन
प्रकारेणैवाधिवास्य ततो दैवज्ञेन कालविदा योऽसौ सम्प्रदिष्ट उक्तः कालः। उदगयने सितपक्ष
इत्यनेन विधानेन तस्मिन् काले समये संस्थापनं प्रतिष्ठापनं कुर्यात् ॥१५॥
कथं प्रतिष्ठापयेदित्याह—
अभ्यर्च्य कुसुमवस्त्रानुलेपनैः शङ्खतूर्यनिर्घोषैः ।
प्रादक्षिण्येन नयेदायतनस्य प्रयत्नेन ॥१६॥
कृत्वा बलिं प्रभूतं सम्पूज्य ब्राह्मणांश्च सभ्यांश्च ।
दत्त्वा हिरण्यशकलं विनिक्षिपेत् पिण्डिकाश्वभ्रे ॥१७॥
स्थापकदैवज्ञद्विजसभ्यस्थपतीन् विशेषतोऽभ्यर्च्य ।
कल्याणानां भागी भवतीह परत्र च स्वर्गी ॥१८॥
उस प्रतिमा का पुष्प, वस्त्र, चन्दन और सुगन्धित द्रव्यों से पूजन करके शंख और
तुरही के शब्दों के साथ अधिवासन मण्डप से प्रदक्षिण क्रम से प्रासाद के अन्दर प्रवेश
कराना चाहिये। तत्पश्चात् वहाँ पर अनेक प्रकार की बलि देकर वस्त्र, दक्षिणा आदि से
सभ्य जनों का पूजन करके, सोने का टुकड़ा देकर पिण्डिका के गड्ढे में प्रतिमा का
स्थापन करना चाहिये। प्रतिष्ठा करने वाले मनुष्य को ज्योतिषी, सभ्य मनुष्य, कारीगर—
इन सबों का विशेष रूप से पूजन करना चाहिये। इस तरह करने वाला मनुष्य इस लोक
में कल्याणों का भागी होता है और परलोक में स्वर्ग प्राप्त करता है ॥१६-१८॥
तां प्रतिमाम्। कुसुमैः पुष्पैः, वस्त्रैरम्बरैः, अनुलेपनैः समालम्भनैर्गन्धैः, अभ्यर्च्य
सम्पूज्य। ततः शङ्खानां तूर्याणां निर्घोषैः शब्दैः। आयतनस्य प्रासादस्य प्रयत्नेन प्रादक्षिण्येन
नयेत्। अधिवासनमण्डपान्निष्क्राम्य प्रादक्षिण्येन प्रासादस्य गर्भगृहं प्रवेशयेदित्यर्थः।
ततः प्रभूतं बहु बलिमुपहारं कृत्वा ब्राह्मणान् द्विजान् सभ्यान् सभागतांश्च जनान्
सम्पूज्याभ्यर्च्य हिरण्यशकलं सुवर्णखण्डं पिण्डिकाश्वभ्रे पीठगर्ते दत्त्वा विनिक्षिप्य ततः
प्रतिमां विनिक्षिपेद् न्यसेत्।
स्थापकः प्रतिष्ठापकः, दैवज्ञः सांवत्सरः, द्विजा ब्राह्मणाः, सभ्याः सभागताः प्रधान-
पुरुषाः, स्थपतिः वर्धकिः, एतान् विशेषतोऽभ्यर्च्य इहास्मिन् लोके कल्याणानां श्रेयसां भागी
फलभाग्भवति, परत्र च परलोके स्वर्गीभवति। स्वर्गमधिवसतीत्यर्थः ॥१६-१८॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA