बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 174, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें१४६ बृहत्संहिता
गुल्फादधोभागगतं चतुरङ्गुलमुन्नतम्।
अङ्गुष्ठं त्र्यङ्गुलं दीर्घं पञ्चैव परिणाहतः।।
शेषाः पादानुसारेण परिमाणं प्रकल्पयेत्।
जङ्घाग्रे परिधिर्ज्ञेयो ह्यङ्गुलानि चतुर्दश।।
ऊरू तद्विगुणौ प्रोक्तौ कटिस्तत्रिगुणा स्मृता।
अङ्गुलं तु भवेन्नाभी वेधगाम्भीर्ययोरपि।।
नाभीमध्ये परीणाहश्चत्वारिंशद्द्विसंयुतः।
षोडश स्तनयोर्मध्यं कक्ष्ये ऊर्ध्वं षडङ्गुले।।
अष्टाङ्गुलौ स्मृतौ स्कन्धौ बाहू विंशच्चतुर्युतौ।
बाहू मूले षोडश स्याद्धस्ताग्रे द्वादश स्मृताः।।
षडङ्गुलं हस्ततलं सप्त दैर्घ्येण च स्मृतम्।
पञ्चाङ्गुला भवेद् मध्या तर्जन्यर्धाङ्गुलोनिता।।
अनामिका च तत्तुल्या कनिष्ठा चाङ्गुलोनिता।
सुरूपास्ताश्च कर्तव्या द्विपर्वाङ्गुष्ठिका स्मृता।।
त्रिपर्वाङ्गुलयः शेषा नखाः पर्वाधंविस्तृताः।
देशवेषयुतान् हस्तान् सौम्यरूपांश्च कारयेत्।।
स्वरूपा लक्षणोपेता प्रतिमा वृद्धिदा भवेत्।। इति।।२९।।
अधुना प्रतिमानां विशेषलक्षणमाह—
दशरथतनयो रामो बलिश्च वैरोचनिः शतं विंशम्।
द्वादशहान्या शेषाः प्रवरसमन्यूनपरिमाणाः॥३०॥
दशरथतनय राम और विरोचन के तनय बलि की प्रतिमा एक सौ बीस अंगुल लम्बी
बनानी चाहिये। शेष समस्त प्रतिमायें एक सौ आठ अंगुल लम्बी उत्तम, छियानबे अंगुल
लम्बी मध्यम और चौरासी अंगुल लम्बी अधम होती हैं॥३०॥
दशरथतनयो दशरथपुत्रो रामः, वैरोचनिर्विरोचनपुत्रश्च बलिः। शतं विंशं विंशत्यधिक-
मङ्गुलशतं कार्यमित्यर्थः। शेषा अन्याः प्रतिमा द्वादशहान्या द्वादशकद्वादशकहीनत्वेन
प्रवरसमन्यूनपरिमाणा भवन्ति। विंशत्यधिकादङ्गुलशताद् द्वादशाङ्गुलान्यपास्याष्टाधिकं शत-
मङ्गुलानां प्रतिमा प्रधाना भवति। ततोऽपि द्वादशकमपास्य षण्णवत्यङ्गुलसमा मध्यमा
भवति। ततोऽपि द्वादशकमपास्य चतुरशीत्यङ्गुला न्यूनपरिमाणा प्रतिमा भवति। 'स्वैरङ्गुल-
प्रमाणैर्द्वादशविस्तीर्णमायतं च मुखम्' इत्यनेन न्यायेन या प्रतिमोक्ता साष्टाङ्गुलं शतमधिकं
भवति, यदत्रोक्तम्—'दशरथतनयो रामो बलिश्च वैरोचनिः शतं विंशम्' इत्यस्मिन् द्वादशा-
नामङ्गुलानामधिकानां तैरधिकेन परिमाणः कार्यः सर्वावयवानाम्। एवं हीनत्वेऽप्यनुपात
एवेत्यनुक्तं ज्ञायत इति॥३०॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA