बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 96, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंकस्मिन् काले चराणां गूढपुरुषाणां प्रयोगाः कस्मिन् काले दूतादेः। बुद्ध्वा शक्तिं स्वपर-
बलयोरित्यत्र प्रयोजनमुक्तम्। कस्मिन् काले आटविकादेर्बलस्य प्रयोगः। अर्कादाट-
विकमित्यादि प्रयोजनमुक्तम्। एतेषां यथाकालं प्रयोगाः। परदुर्गोपलम्भोपायः परस्य शत्रोर्दुर्गे
उपलम्भनं लाभो ग्रहणमित्यर्थः। तत्रोपायो यथा लभ्यते दुर्गस्तस्य च केतूल्कार्कज इत्यु-
पलम्भनमुक्तम्। इत्येवं प्रकारः उक्तमाचार्यैः।।१९।।
किं तदित्याह—
जगति प्रसारितमिवालिखितमिव मतौ निषिक्तमिव हृदये।
शास्त्रं यस्य सभगणं नादेशा निष्फलास्तस्य ।।२०।।
भगणों से युक्त होराशास्त्र ( स्कन्धत्रयात्मक ज्यौतिषशास्त्र ) लोक में विस्तृत की
तरह, बुद्धि में अङ्कित की तरह और हृदय में खचित की तरह है। उसका आदेश कभी भी
निष्फल नहीं होता।।२०।।
यस्य शास्त्रं ग्रन्थं सभगणं भगणज्ञानेन सहितं संयुक्तं गणितेनेत्यर्थः। अनेन स्कन्ध-
त्रयं प्रतिपादितं भवति। कीदृशं शास्त्रं जगति लोके प्रसारितं विस्तारितमिव मतौ बुद्धा-
वालिखितं चित्रितमिव हृदये निषिक्तं प्रक्षिप्तमिव तस्य दैवज्ञस्याऽऽदेशा उक्तयो निष्फला
न भवन्ति, सत्यरूपा भवन्तीत्यर्थः। एतदुक्तं भवति—त्रिस्कन्धज्ञस्य मुनिरिव वाणी सत्य-
रूपा भवति।।२०।।
अथ संहिताप्रशंसार्थमाह—
संहितापारगश्च दैवचिन्तको भवति ।।२१।।
संहितासम्बन्धी निःशेष तत्त्वार्थ को जानने वाला दैवचिन्तक ( पूर्वकृत कर्म को
जानने वाला ) होता है।।२१।।
संहितापारगो निःशेषज्ञाततत्त्वार्थः। स दैवचिन्तको भवति। दैवस्य प्राक्तनकर्मविपाकस्य
शुभाऽशुभस्य चिन्तको भवति स्मरणशील इत्यर्थः।।२१।।
यत्रैते संहितापदार्थाः ।।२२।।
जिसमें वक्ष्यमाण विषय का वर्णन होता है, उसका नाम 'संहिता' है।।२२।।
यत्र यस्यां संहितायामेते वक्ष्यमाणाः पदार्थाः।।२२।।
के त इत्याह—
दिनकरादीनां ग्रहाणां चारास्तेषु च तेषां प्रकृतिविकृतिप्रमाणवर्णकिरण-
द्युतिसंस्थानास्तमनोदयमाऽमार्गान्तरवक्रानुवक्रर्क्षग्रहसमागमचारादिभिः
फलानि नक्षत्रकूर्मविभागेन देशेष्वगस्त्यचारः। सप्तर्षिचारः। ग्रहभक्तयो
नक्षत्रव्यूहग्रहशृङ्गाटकग्रहयुद्धग्रहसमागमग्रहवर्षफलगर्भलक्षणरोहिणी-
स्वात्याषाढीयोगाः सद्योवर्षकुसुमलतापरिधिपरिवेषपरिघपवनोल्का-