बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

५४ बृहत्संहिता
पित्तप्रकृतिरित्यादि। धातुः वसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवस्ते चोक्ताः स्नाक्व-
स्थ्यसृक्त्वगित्यादि। द्रव्यं ताम्रादि। ताम्रं स्यान्मणिहेम इत्याद्युक्तम्। जातिर्ब्राह्मणादिर्विप्रादितः
शुक्रगुरू इत्युक्ता। चेष्टा विनियोगः। राजानौ रविशीतगू इति। आदिग्रहणात् सत्त्वादिगुणत्रयं
चन्द्रार्कजीवा इति। कटुकादिरसषट्कं देवादिस्यानानि वस्त्राणि देवाम्ब्वग्नीत्यादिनोक्तानि।
एवमादिकः। परिग्रहः स्वामित्वम्। तथा निषेको गर्भाधानं यथास्तराशीर्मिथुनं समेतीत्यादि।
जन्मकालो गर्भमोक्षसमयः पितुर्जातः परोक्षस्येत्यादिकः। तत्र च विस्मापनप्रत्ययादेशः।
विस्मयजननानां प्रत्ययानां नालवेष्टितकोशवेष्टितानां द्वित्रादीनां भुजांघ्रिशिरसां जन्मकथनं
तदीयस्य पितुश्च सन्निधानमसन्निधानं गर्भमोक्षलक्षणं द्वारदिक्परिज्ञानं गृहशय्यासूतिकासहज-
व्रणादिपरिज्ञानम्। सद्योमरणमरिष्टाध्यायः सन्ध्यायामित्यादि। आयुर्दायो जीवितप्रमाणम्।
मययवनमणित्थमिति। दशा ग्रहाणामायुषं आधिपत्यम्। उदयविशशाङ्केत्यादि। अन्तर्दशा
मध्यवर्तिनो दशा एकर्क्षगोऽर्द्धमिति। अष्टकवर्ग औत्पादिकानां फलानां परिज्ञानं स्वादर्के
इत्यादि। राजयोगाः प्राहुर्र्यवना इति। चन्द्रयोगाः सुनफादुरुधुराख्याः। हित्वार्कं सुनफानफेति।
द्विग्रहयोगाः। तिग्मांशुर्जनयतीत्यादि। तथैककस्थैश्चतुरादिभिरिति। नाभसयोगा नवदिग्वसव
इति। आदिग्रहणात् कर्माजीवाराशिशीलानि प्रकीर्णाध्यायानिष्टयोगाः। अर्थाप्तिः पितृमातृ-
पत्नीति कर्माजीवाः। वृत्ता तामदृगिति राशिशीलानि। स्वक्षैतुङ्गेति प्रकीर्णकः। लग्नात्
पुत्रकलत्र इत्यनिष्टयोगाः। एतेषां फलानि तथा क्रियाश्रयाध्यायः। कुसलमकुलमुख्य इत्यादि।
भावाध्यायः शूरस्तब्धेति। अवलोकनं दृष्टिफलाध्यायः। चन्द्रे भूपबुधाविति। निर्याणं मरण-
निमित्तं मृत्युर्मृत्युगृहैक्षगेनेति। गतिर्देवलोकादिः। गतिरपि रिपुरन्ध्रेत्यादि। अनूकं प्राग्जन्म
गुरुरुडुपतिशुक्राविति। तत्कालप्रश्ने पृच्छायां शुभाऽशुभानि। लग्नाश्रितानि निमित्तानि
शुभाशुभफलसूचकानि। तथा चोक्तम्—
अपृच्छतः पृच्छतो वा जिज्ञासोर्यस्य कस्यचित्।
होराकेन्द्रत्रिकोणेभ्यस्तस्य विन्द्याच्छुभाशुभम्।।
इत्यादि तत्कालप्रश्नः।
विवाहादीनां च कर्मणां विवाहोपनयनचूड़ाकरणगृहप्रवेशानां करणं अज्ञातॆत्यादि विवाह-
पटलम्। तत्रैव सप्तैते शशियोगाः सौम्यैः सह सर्वकर्मसिद्धिकरा इत्याद्युपनयादीनामतिदेशः
कृत इति।।१८।।
अथ यात्रायां के भेदा इत्याह—
यात्रायां तु तिथिविसकरणनक्षत्रमुहूर्त्तविलग्नयोगदेहस्पन्दनस्वप्नविजय-
स्नानग्रहयज्ञगणयागाग्निलिङ्गहस्त्यश्वेङ्गितसेनाप्रवादचेष्टादिग्रहषाड्गुण्यो-
पायमङ्गलामङ्गलशकुनसैन्यनिवेशभूमयोऽग्निवर्णानां मन्त्रिचरदूताटवि-
कानां यथाकालं प्रयोगाः परदुर्गोपलम्भोपायश्चेत्युक्तं चाचार्यैः ।।१९।।
यात्रा में तिथि, दिन, करण, नक्षत्र, मुहूर्त, लग्न, योग, अङ्गस्फुरण, स्वप्न, विजय,