बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 93, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रतरन्नुल्लङ्घयन्ननिलवेगवशेन वायुरयहेतुना परं पारमासादयेत्प्राप्नुयात्। अस्य पुनः काल-
पुरुषाख्यमहार्णवस्य कालरूपः पुरुषः स चाख्या नाम यस्यासौ कालपुरुषाख्यः, स च
महार्णवस्तस्य ज्योतिःशास्त्रविस्तीर्णसमुद्रस्यान्तृभिर्मुनिर्मनसा चित्तेनापि पारं नासादयेत्।
अनेन ज्योतिःशास्त्राऽऽनन्त्यं प्रदर्शितं भवति।। १७।।
अथ स्कन्धद्वये के भेदास्तदर्थमाह—
होराशास्त्रेऽपि च राशिहोराद्रेष्काणनवांशकद्वादशभागत्रिंशद्भागबलाबल-
परिग्रहो ग्रहाणां दिक्स्थानकालचेष्टाभिरनेकप्रकारबलनिर्धारणं प्रकृति-
धातुद्रव्यजातिचेष्टादिपरिग्रहो निषेकजन्मकालविस्मापनप्रत्ययादेशसद्यो-
मरणायुर्दायदशान्तर्दशाष्टकवर्गराजयोगचन्द्रयोगद्विग्रहादियोगानां नाभसा-
दीनां च योगानां फलान्याश्रयभावावलोकननिर्याणगत्यनूकनि तत्काल-
प्रश्नशुभाशुभनिमित्तानि विवाहादीनां च कर्मणां करणम् ।।१८।।
होराशास्त्र में भी राशि ( मेष, वृष, मिथुन आदि—इनके स्वरूप ), होरा, द्रेष्काण,
नवांश, द्वादशांश, त्रिंशांश, राशियों के बलाबल-परिग्रह। सूर्य आदि ग्रहों के दिग्बल,
स्थानबल, कालबल, चेष्टाबल—इनके द्वारा बल का विचार। गर्भाधान, जन्मकाल—
इनमें विस्मयजनक विश्वास का आदेश अर्थात् नालवेष्टित, कोशवेष्टित, यमल आदि सन्तान
हुई है—यह बताकर शास्त्रों में विश्वास पैदा कराना। शीघ्र मरण, आयुर्दाय, दशा,
अन्तर्दशा, अष्टकवर्ग, राजयोग, चन्द्रयोग, द्विग्रहयोग, नाभसयोग—इन सबों का फल।
आश्रय, भाव, दृष्टि, निर्याण, गति, अनूक ( पूर्वजन्म )—इनका विचार। तात्कालिक
प्रश्नों के शुभ-अशुभ कारण। लग्न के आश्रित शुभ-अशुभ सूचक कारण। विवाह आदि
(उपनयन, चूड़ाकरण, गृहप्रवेश) कर्मों के ज्ञान के कारण—ये सब विषय होते हैं। इन
पूर्वोक्त विषयों का विचार वराहमिहिर-विरचित बृहज्जातक और विवाहपटल—इन दोनों
पुस्तकों में अच्छी तरह वर्णित है।।१८।।
होराशास्त्रे जातकशास्त्रे के भेदाः। अपिशब्दः सम्भावनायाम्। चशब्दः प्रकारार्थे। न
केवलं तन्त्रे वक्रानुवक्रास्तमयोद्याद्या उक्ताः। यावद्धोराशास्त्रेऽपि तथा भेदाः। तद्यथा—
राशिर्मेषादिकस्तस्य स्वरूपं मत्स्यो घटीत्यादि स चाष्टादशशतलिप्तात्मकः। होरा तदर्द्धं
तस्या मार्तण्डेन्द्वोरिति लक्षणमुक्तम्। द्रेष्काणस्त्रिभागस्तस्य द्रेष्काणाः प्रथमपञ्चनवाधि-
पानामिति लक्षणमुक्तम्। नवांशको नवभागस्तस्याज्मृगेति लक्षणमुक्तम्। द्वादशभागो द्वादशां-
शस्तस्य भवनसमांशकेति लक्षणमुक्तम्। त्रिंशद्भागस्त्रिंशांशस्तस्य कुजरविजेत्यादि लक्षण-
मुक्तम्। बलाबलपरिग्रहो राशीनामेव होरास्वामिगुरुज्ञेत्यादिनोक्तः। तथा ग्रहाणामादित्यादीनां
दिग्बलं दिक्षु बुधाङ्गिरसाविति। स्थानबलं स्वोच्चसुहृदिति। कालबलं निशि शशिकुजसौरा
इति। चेष्टाबलमुदगयने रविशीतमयूखाविति। एताभिर्दिक्स्थानकालचेष्टाभिः। अनेकप्रकाराणां
बहुविधानां बलानां वीर्याणां निर्धारण विचारः। यथा चन्द्रसितौ क्षेत्र इति शुभग्रहदर्शनं
नैसर्गिकबलमित्येवमादिकानाम्। प्रकृतिर्वातपित्तश्लेष्मात्मकत्वम्। मधुपिङ्गलदृक्चतुरस्रतनुः