बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 661, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंपिटकलक्षणाध्यायः ६१९
उत्पात ( अंगस्पन्दन ), गण्ड ( एक प्रकार की फुन्सी ) और फुन्सी दक्षिण में
आघात तथा वाम में पुरुषों के शुभ होते हैं। इसके विपरीत स्त्रियों के; जैसे—उत्पात,
गण्ड और पिटक वाम में आघात तथा दक्षिण में शुभ होते हैं।।९।।
अङ्गस्पन्दनमुत्पातः। गण्डपिटकौ प्रसिद्धौ। एते पुंसां पुरुषाणां दक्षिणतो धन्याः
शुभा भवन्ति। दक्षिणशरीरार्धभाग इत्यर्थः। अभीघाताः प्रहारा वामतो धन्याः। नारीणां
स्त्रीणां तद्विपरीताश्च धन्याः। उत्पातगण्डपिटका वामतो दक्षिणतोऽभीघाता इति।।९।।
अथान्येषामतिदेशार्थमाह—
इति पिटकविभागः प्रोक्त आमूर्धतोऽयं
व्रणतिलकविभागोऽप्येवमेव प्रकल्प्यः ।
भवति मशकलक्ष्मावर्तजन्मापि तद्व-
न्निगदितफलकारि प्राणिनां देहसंस्थम् ॥१०॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां पिटकलक्षणं
नामाध्यायो द्विपञ्चाशत्तमः ॥५२॥
इस तरह शिर से लेकर प्रत्येक अंग की फुन्सियों के फल कहे गये हैं। इसी तरह
व्रण और तिल के फल की भी कल्पना करनी चाहिये तथा प्राणियों के शरीर में मशक,
चिह्न और रोमावर्तजन्य फल भी पूर्वोक्तानुसार ही प्राप्त होते हैं।।१०।।
इति 'विमला' हिन्दीटीकायां पिटकलक्षणाध्यायः द्विपञ्चाशत्तमः ॥५२॥
इत्येवं प्रकारः पिटकानां विभागो मया आमूर्धत आमस्तकात् प्रोक्तः कथितः।
व्रणानां तिलकानां च विभागोऽप्येवमेव प्रकल्प्यश्चिन्तनीयः। येष्वङ्गेषु यत्फलं पिटकानां
प्रोक्तं तदेव व्रणतिलकविभागे ज्ञेयम्। मशकः कृष्णो बिन्दुः। लक्ष्म प्रसिद्धम्। स्थाने लोम-
निचय आवर्तो लोमावर्तः। मशकलक्ष्मावर्तसम्भवमपि प्राणिनां सत्त्वानां देहसंस्थं शरीरेऽव-
संस्थं तद्वत्तेनैव प्रकारेण निगदितफलकारि भवति। पिटकोक्तं फलं प्रयच्छतीत्यर्थः ॥१०॥
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ पिटक-
लक्षणं नाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥५२॥
इति पूर्वार्द्धं
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA