बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 581, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंउत्पाताध्यायः ५३९
अथान्यानुत्पातानाह—
शक्रध्वजेन्द्रकीलस्तम्भद्वारप्रपातभङ्गेषु ।
तद्वत्कपाटतोरणकेतूनां नरपतेर्मरणम् ॥७३॥
इन्द्रध्वज, इन्द्रकील और स्तम्भद्वार के गिरने या टूटने से तथा कपाट, तोरण और
ध्वज के गिरने या टूटने से राजा का मरण होता है॥७३॥
शक्रध्वज इन्द्रध्वजः। इन्द्रकीलो द्वारार्गलः। स्तम्भद्वारे प्रसिद्धे। एषामन्यतमस्य
प्रपातः पतनं भङ्गः स्फोटनं वा तेषु दृष्टेषु। कपाटं द्वारापिधानम्। तोरणं प्रसिद्धम्। केतुर्ध्वजः।
एतेषामपि तद्वत्प्रपातो भङ्गो दृश्यते, तदा नरपते राज्ञो मरणं विनिर्दिशेद्वदेत्॥७३॥
अन्यानप्याह—
सन्ध्याद्वयस्य दीप्तिर्धूमोत्पत्तिश्च काननेऽनग्नौ ।
छिद्राभावे भूमेर्दारणं कम्पश्च भयकारी ॥७४॥
दोनों सन्ध्याओं में तेज का होना, वन या अग्निरहित स्थान में धूम की उत्पत्ति
होना, छिद्राभाव वाली भूमि का फट जाना या कम्पन होना भयकारी होता है॥७४॥
सन्ध्याद्वयस्य सूर्योदयास्तमयोर्दीप्तिस्तेजः। कानने वने चानग्नौ अग्निरहिते धूमो-
त्पत्तिर्धूमसम्भवः तथा छिद्राभावे व्रणं विना भूमेरवनेर्दारणं स्फोटनं कम्पश्चलनं च भयकारी
भयं करोति॥७४॥
पाखण्डानां नास्तिकानां च भक्तः साध्वाचारप्रोज्झितः क्रोधशीलः ।
ईर्ष्युः क्रूरो विग्रहासक्तचेता यस्मिन् राजा तस्य देशस्य नाशः ॥७५॥
जिस देश में पाखण्डी और नास्तिक मनुष्यों का भक्त, सज्जनों के आचरणों से
रहित, क्रोधी, परच्छिद्रान्वेषी, खल तथा सदा युद्ध की इच्छा रखने वाला राजा हो, उस
देश का नाश होता है॥७५॥
यस्मिन् देशे ईदृशो राजा नृपतिस्तस्य देशस्य नाशो भवति। कीदृशो राजा?
पाखण्डानां वेदबाह्यानां नास्तिकानां च लौकायतिकानं भक्तस्तत्परः, तथा साध्वाचार-
प्रोज्झितः, साधूनां सज्जनानां सम्बन्ध्याचारः प्रोज्झितस्त्यक्तो येन। क्रोधशीलः क्रोधपरः।
ईर्ष्युः परमत्सरः। क्रूरः खलः। विग्रहासक्तचेताः, विग्रहे सर्वकालमकालेऽपि आसक्तं
चेतो यस्य॥७५॥
अन्यानप्याह—
प्रहर हर छिन्धि भिन्धीत्यायुधकाष्ठाश्मपाणयो बालाः ।
निगदन्तः प्रहरन्ते तत्रापि भयं भवत्याशु ॥७६॥
जिस स्थान पर शस्त्र, काठ ( छड़ी आदि ) और पत्थर हाथ में लेकर 'मारो, छीन
लो, काटो, तोड़ डालो' इत्यादि कहते हुये बालक गण एक-दूसरे के ऊपर प्रहार करें;
वहाँ शीघ्र भय होता है॥७६॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA