बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 565, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंउत्पाताध्यायः ५२३
अथान्यत्—
धूमोऽनग्निसमुत्थो रजस्तमश्चाह्निजं महाभयदम् ।
व्यभ्रे निश्युडुनाशो दर्शनमपि चाह्नि दोषकरम् ॥२१॥
अग्नि के बिना धूम अथवा दिन में धूली या अन्धकार दिखाई दे तो अधिक भय
होता है तथा रात्रि के समय मेघरहित आकाश में नक्षत्रों का अदर्शन और दिन में दर्शन
हो तो अधिक भयकारी होता है॥२१॥
अनग्निसमुत्थो धूमो विनाग्निना यत्र धूमो दृश्यते। तथा अह्निजं दिनसम्भवं रजो
धूलिस्तमोऽन्धकारश्च तन्महाभयदं महद्भयं ददाति। तथा च गर्गः—
अनिशानि तमांसि स्युर्यदि वा पांशवो रजः।
धूमश्चानग्निना यत्र तत्र विन्द्यान्महद्भयम्॥ इति।
व्यभ्रे निश्युडुनाशः। निशायां रात्रौ व्यभ्रे विगतमेघे उडूनां नक्षत्राणां नाशोऽदर्शनम् तथा
सत्यादित्ये दिने नक्षत्राणां दर्शनम्। एतद्दोषकरम्। दोषान् करोति महाभयमित्यर्थः॥२१॥
अथान्यदाह—
नगरचतुष्पादण्डजमनुजानां भयकरं ज्वलनमाहुः ।
धूमाग्निविस्फुलिङ्गैः शय्याम्बरकेशगैर्मृत्युः ॥२२॥
नगर, पशु, पक्षी या मनुष्यों में अग्नि के बिना जलन पैदा हो तो अधिक भय-
कारी होता है। शय्या, वस्त्र या केशों में धूम, अग्नि की ज्वाला या अग्नि
की चिनगारियाँ दिखाई दें तो स्वामी की मृत्यु होती है।।२२।।
नगराणां पुराणाम्। चतुष्पदानां गवादीनाम्। अण्डजानां पक्षिणाम्। मनुष्याणां मनुजा-
नाम्। ज्वलनं सज्ज्वलत्वं महाभयकरमित्याहुरुक्तवन्तो मुनयः। शय्या आस्तरणम्।
अम्बरं वस्त्रम्। केशा मूर्धजाः। शय्याम्बरकेशगैर्धूमाग्निविस्फुलिङ्गैः, धूमः प्रसिद्धः। अग्नि-
र्ज्वलारूपः, विस्फुलिङ्गा अग्निकणाः, एतैर्दृष्टैस्तत्स्वामिनो मृत्युर्भवति। तथा च गर्गः—
शयनासनयानेषु केशप्रावरणेषु च।
दृश्यन्ते विस्फुलिङ्गा वा धूमो वा मरणाय तत्॥ इति॥२२॥
यथान्यत्—
आयुधज्वलनसर्पणस्वनाः कोशनिर्गमनवेपनानि वा ।
वैकृतानि यदि वायुधेऽपराण्याशु रौद्ररणसङ्कुलं वदेत् ॥२३॥
खड्ग आदियों में जलन उत्पन्न होना, उनका चलायमान होना, उनमें शब्द होना,
उनका म्यान से निकल आना अथवा शस्त्र में अन्य किसी प्रकार का विकार उत्पन्न
होना—ये सब शीघ्र ही राज्य में भयङ्कर संग्राम कराते हैं।।२३।।
आयुधानां खड्गादीनां ज्वलनम्। सर्पणं गमनम्। स्वनाः शब्दाः। एते यदि भवन्ति।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA