बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 557, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंखञ्जनकलक्षणाध्यायः ५१५
खञ्जन के प्रथम दर्शन का फल एक वर्ष में होता है। बाद में प्रति दिन दर्शन का
फल उसी दिन प्राप्त होता' है। दिशा, स्थान, शरीराकृति, लग्न, नक्षत्र, शान्त और दीप्त
दिशा आदि के अनुसार शुभाशुभ देखकर अपनी बुद्धि से फल कहना चाहिये '। १६।।
इति 'विमला' हिन्दीटीकायां खञ्जनलक्ष-
णाध्यायः पञ्चचत्वारिंशः ।।४५।।
प्रथमं खञ्जनकस्य दर्शने आदावेव यस्मिन्नहनि दृश्यते तत्र यत्फलं शुभमशुभं वा
तदाऽऽवर्षाद्वर्षं यावत्। वर्षमध्ये भवतीत्यर्थः। प्रतिदिनं तु यद्दर्शनफलं तद्दिनशेषात्तस्मिन्नेव
दिनमध्ये भवति। तथा च काश्यपः—
प्रथमे दर्शने पाकमावर्षात् प्रवदेद् बुधः।
प्रतिदैवसिके वाच्यं दर्शनेऽस्तमये फलम्।। इति।
दिक्स्थानमूर्तिलग्नर्क्षशान्तदीप्तादिभिश्चोह्यम्, दिक् कस्यां दिशि स्थितः शुभायामशुभायां
वा। तत्र पूर्वोत्तरैशान्यः स्वभावादेव शुभाः। शेषा अशुभाः। स्थानं यत्र स्थितः। 'अथ
मधुरसुरभिः' इत्यादिना प्रदर्शितम्। मूर्तिः शरीराकारः—'स्थूलोऽभ्युन्नतकण्ठः' इत्यादि,
'मृतविकलविभिन्नरौगितः' इति च। लग्नं तत्काले कीदृशं शुभराशिशुभग्रहयुतं दृष्टं वा
पापलग्नं पापयुतमवलोकितं वा। ऋक्षं नक्षत्रं ध्रुवमृदुदारुणोग्रक्षिप्रचरसाधारणादि। तत्र
ध्रुवाणि मृदूनि च शस्तानि, क्षिप्रचरसाधारणानि मध्यानि, दारुणोग्राणि अशोभनानीति।
तथा शान्तदीप्तादिभिः। स पक्षी किं शान्तायां दिशि स्थितः शान्तरवश्च, किं वा दीप्तायां
दिशि स्थितो दीप्तरवश्च। आदिग्रहणादङ्गारिताभिधूमिता च दिग् ज्ञेया। एवमादिभिः शुभम-
शुभं व्यामिश्रं वा फलमूह्यम्। स्वबुद्ध्या तर्कणीयम्। एतदाचार्यः सविस्तरं शाकुने वक्ष्यति।
वयमपि तत्रैव विशेषं व्याख्यास्याम इति ।।१६।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ खञ्जनकलक्षणं
नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ।।४५।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA