बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 533, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंइन्द्रध्वजसम्पदाध्यायः ४९१
एकादशेति । विश्वदेवः सरोजसङ्काशं पद्मसदृशमुद्रंशसंज्ञमेकादशं ददौ। ऋषयो
मुनयो निवेशं नाम नीलोत्पलाभासमिन्दीवरसदृशकान्ति द्वादशं ददुः।
किञ्चिदिति । किञ्चिदध ऊर्ध्वं निर्मितम् । ईषदधोभागे रचितम्। ईषच्चोर्ध्वभागे रचितमु-
पर्यग्रतो विशालं विस्तीर्णं लाक्षारससदृशं लोहितकान्ति त्रयोदशं केतोरिन्द्रध्वजस्य शिरसि
मूर्ध्नि बृहस्पतिशुक्रौ गुरुभार्गवौ ददतुः।
यद्यद्द्येनेति। ध्वजस्येन्द्रध्वजस्यार्थे येन येन देवेन यद्यद्विभूषणमलङ्करणं विनिर्मितं
रचितं तत्तत्तस्माद्दैवत्यम्। स एव देवता अस्येति विपश्चिद्भिः शास्त्रज्ञैर्विज्ञातव्यम्। कुल-
कम्।।४२-४९।।
अधुना पिटकस्य परिमाणमाह—
ध्वजपरिमाणत्र्यंशः परिधिः प्रथमस्य भवति पिटकस्य ।
परतः प्रथमात् प्रथमादष्टांशाष्टांशहीनानि ॥५०॥
ध्वजा के तृतीयांश प्रथम पिटक की परिधि, द्वितीय आदि बारह पिटक अपने से पूर्व
पिटक से अष्टमांश कम करना चाहिये । जैसे—अष्टमांशोन—प्रथम-द्वितीय, अष्टमांशोन—
द्वितीय-तृतीय, अष्टमांशोन—तृतीय-चतुर्थ, अष्टमांशोन—चतुर्थ-पञ्चम, अष्टमांशोन—
पञ्चम-षष्ठ, अष्टमांशोन—षष्ठ-सप्तम, अष्टमांशोन—सप्तम-अष्टम, अष्टमांशोन—अष्टम-
नवम, अष्टमांशोन—नवम-दशम, अष्टमांशोन—दशम-एकादश, अष्टमांशोन—एकादश-
द्वादश और अष्टमांशोन—द्वादश-त्रयोदश पिटक बनाना चाहिये।।५०।।
ध्वजस्येन्द्रध्वजस्य यत्परिमाणमुक्तं तस्माद्यस्तृतीयोऽशस्तृतीयो भागस्तावत्सूक्ष्मं प्रथमस्य
पिटकस्य परिधिर्भवति। ततः प्रथमात् पिटकात्परतोऽन्यानि यानि द्वादशपिटकानि तानि
सर्वाण्यष्टांशहीनानि कार्याणि। एतदुक्तं भवति—प्रथमात् पिटकाद् द्वितीयस्याष्टांशहीनः
परिधिः कार्यः। द्वितीयात्तृतीयस्याष्टांशोन इत्यनेन क्रमेण यावत्त्रयोदशं पिटकम्।।५०।।
कस्मिन् दिने पिटकैः पूरणं कार्यमित्याह—
कुर्यादहनि चतुर्थे पूरणमिन्द्रध्वजस्य शास्त्रज्ञः ।
मनुना चागमगीतान् मन्त्रानेतान् पठेन्नियतः ॥५१॥
शास्त्रज्ञ ( इन्द्रध्वज-लक्षण को जानने वाले ) चौथे ( पूर्णिमा के ) दिन पिटकों से
इन्द्रध्वज को भूषित करें और नियत होकर मनु राजा द्वारा आगम से प्रतिपादित वक्ष्यमाण
मन्त्रों को पढ़ें।।५१।।
शास्त्रज्ञ इन्द्रध्वजलक्षणवित् चतुर्थेऽहनि पञ्चदश्यामिन्द्रध्वजस्य पिटकैः पूरणं भरणं
कुर्यात्। कीदृशः ? नियतः प्रह्वः । एतान् मन्त्रान् वक्ष्यमाणान् पठेत् कीर्तयेत्। कीदृशान्?
मनुना नृपेण चागमगीतान्, आगमादुक्तान्।।५१।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA