बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 528, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें४८६ बृहत्संहिता
उत्थाय स्वयमुज्ज्वलाचिरनलः स्वाहावसाने हवि-
र्भुङ्क्ते देहसुखप्रदक्षिणगतिः स्निग्धो महान् संहतः ।
निर्धूमः सुरभिः स्फुलिङ्गरहितो घातानुलोमो मृदु-
र्मुक्तेन्दीवरकाञ्चनद्युतिधरो यातुर्जयं संशति ।।
इष्टद्रव्यघतातपत्रतुरगश्रीवृक्षशैलाकृति-
र्भेर्यब्दोदधिदुन्दुभीतशकटस्निग्धस्वनैः पूजितः ।
नेष्टः प्रोक्तविपर्यये हुतवहः स्निग्धो यथाभीष्टदः
सव्येऽङ्गे नृपतेर्दहन्नतिशुभः शेषं च लोकाद्वदेत् ।। इति ।। ३१ ।।
अथान्यल्लक्षणमाह—
स्वाहावसानसमये स्वयमुज्ज्वलार्चिः
स्निग्धः प्रदक्षिणशिखो हुतभुग् नृपस्य ।
गङ्गादिवाकरसुताजलचारुहारां
धात्रीं समुद्ररशनां वशगां करोति ।। ३२ ।।
यदि स्वाहा के अवसान ( पूर्णाहूति देने के ) समय स्वयं प्रज्वलित शिखा वाली
निर्मल और दक्षिणावर्त्त क्रम से चलती हुई शिखा वाली अग्नि हो तो गङ्गा और यमुना के
जलरूपी सुन्दर हार वाली, समुद्ररूपी मेखला ( तगड़ी ) वाली पृथिवी को राजा अपने वश
में करता है, अर्थात् सम्पूर्ण पृथिवी का राजा होता है ।। ३२ ।।
एवंरूपो हुतभुगग्निर्नृपस्य राज्ञः समुद्ररशनां समुद्रमेखलां धात्रीं भूमिं वशगां करोति ।
कीदृशीं धात्रीम् ? गङ्गादिवाकरसुताजलचारुहाराम्, गङ्गा जाह्नवी, दिवाकरसुता यमुना,
तयोर्यज्जलं सलिलं तदेव चारुदर्शनीयो हारो यस्यास्ताम् । कीदृशोऽग्निः ? स्वाहावसानसमये
पूर्णाहूतिदानकाले स्वयमेवोज्ज्वलार्चिः, स्वयमेवोज्ज्वलोऽर्चिर्यस्याग्नेः । स्निग्धो निर्मलः ।
प्रदक्षिणशिखः, प्रादक्षण्येन शिखा ज्वाला यस्येत्यर्थः ।। ३२ ।।
अन्यदाह—
चामीकराशोककुरण्टकाब्जवैदूर्यनीलोत्पलसन्निभेऽग्नौ ।
न ध्वान्तमन्तर्भवनेऽवकाशं करोति रत्नांशुहतं नृपस्य ।। ३३ ।।
यदि सुवर्ण, अशोक, कुरण्टक, वैदूर्य मणि या नील कमल के समान कान्ति वाली
अग्नि हो तो हवन कराने वाले राजा के भवन में ठहरने के लिये रत्नों की किरणों से नष्ट
होकर अन्धकार अवकाश नहीं पाता है ।। ३३ ।।
एवंविधेऽग्नौ नृपस्य राज्ञो ध्वान्तमन्धकारम् । अन्तर्भवने गृहमध्ये अवकाशं न करोति ।
यतो रत्नांशुहतम्, रत्नानामंशवो रत्नांशवस्तैर्हतं नष्टं रत्नांशुहतम् । रत्नांशुहतमित्यनेन
रत्नलाभ उक्तः । कीदृशेऽग्नौ ? चामीकरं सुवर्णम्, अशोकः पुष्पविशेषः, कुरण्टकश्च, अब्जं
पद्मम्, वैदूर्यो रत्नविशेषः, नीलोत्पलमिन्दीवरम्, एषां सन्निभे अग्नौ शुभः प्रत्यासन्नो भवति ।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA